Q: دوزخیان و کیفر آنان - قسمت 2

دوزخ آرام‌گاه کافران و مشركان است

چون کافران و مشرکان برای همیشه در دوزخ می‌مانند، پس آن‌جا پناه‌گاه و آرام‌گاه‌شان است. همان‌طور كه بهشت مسكن مؤمنان می‌باشد؛ الله متعال می‌فرماید: «‏‏و پناه‌گاه آنان آتش دوزخ است و جایگاه ستمكاران چه جایگاه بدی است‏»‏. [آل‌عمران:151]

«‏پناه‌گاه چنین كسانی به سبب كارهایشان، دوزخ است‏»‏. [یونس:8]

«‏‏آیا جایگاه كافران دوزخ نیست‌؟‏»‏ [عنكبوت:68]

و می‌فرماید: «‏جایگاه و سرپرست شما، آتش دوزخ است‏»‏. [حدید: 15]

دوزخ بدترین منزل و مأوی است: «‏پس دوزخ او را بسنده است و چه بد جایگاهی است‏»‏. [بقره:206]

«‏این-پاداش مؤمنان است- و بی‌شک سرکشان بدترین سرانجام را دارند. و آن دوزخ است که در آن انداخته می‌شوند و چه بد جایگاهی است!‏»‏ [ص:۵۶-۵۵]

ادامه موضوع در قسمت بعدی

‏

Q: دوزخیان و کیفر آنان - قسمت 1

دوزخیان برای همیشه در دوزخند

تعریف اهل دوزخ: دوزخیانی كه برای همیشه در دوزخ می‌مانند و از بین نمی‌روند، كافران و مشركان هستند. الله متعال می‌فرماید: «‏و آنان که آیات‌مان‌ را انکار و از –پذیرش-آن سرکشی کردند، دوزخی­اند و جاودانه در آن می­مانند‏» [أعراف:36] و می‌فرماید: «‏اگر این‌ها معبودان راستینی بودند، هرگز وارد دوزخ نمی‌شدند و همگی در آن جاودانه می‌مانند‏»‏ [أنبیاء:99] و می‌فرماید: «‏‏گناهکاران جاودانه در عذاب دورخ می‌مانند‏»‏. [زخرف:74] و می‌فرماید:  «‏و کافران، آتش دوزخ را -در پیش- دارند؛ نه می‌میرند و نه از عذاب‌شان کاسته می‌شود. بدین‌سان هر ناسپاسی را مجازات می‌کنیم‏»‏.  [فاطر:36]

‏ «‏کسانی که کافر شدند و در حالِ کفر از دنیا رفتند، لعنت الله و فرشتگان و همه­ی مردم بر آن‌ها خواهد بود. همیشه در این لعنت -و دوری از رحمت الهی- خواهند ماند؛ از عذاب‌شان کاسته نمی­شود و هیچ مهلتی نخواهند داشت‏». [بقره:۱۶۲-۱۶۱] و می‌فرماید: «‏‏آیا ندانستند كه هركس با الله و فرستاده‌اش مخالفت كند، سزای او آتش دوزخ است و جاودانه در آن می‌ماند؟ این رسوایی و خواری بزرگ است‏»‏. [توبه:63]

چون دوزخیان در دوزخ ماندگارند، الله متعال عذاب دوزخ را با واژه‌ی «مقیم»، یعنی عذاب بی‌پایان، وصف نموده است. نیز آن‌را به خلد «ماندگار» اضافه‌ کرده‌ است: «‏‏آنان پیوسته می‌خواهند از آتش دوزخ بیرون روند؛ ولی نمی‌توانند از آن بیرون بیایند و عذابی بی‌پایان دارند‏»‏.  [مائده:37] ‏‏سپس به ستمكاران می‌گویند: عذاب جاوید را بچشید. آیا جز در برابر کارهایتان كیفر می‌بینید؟‏» [یونس:52]

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏بهشتیان وارد بهشت می‌شوند و دوزخیان وارد دوزخ. آن‌گاه منادی ندا سر می‌دهد: ای دوزخیان! هرگز نمی‌میرید؛ ای بهشتیان! هرگز نمی‌میرید و ماندگارید. و در حدیث دیگری رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود‌:  ‏«‏به بهشتیان گفته می‌شود: ای بهشتیان! ماندگارید و هرگز نمی‌میرید. و به دوزخیان گفته می‌شود: ای دوزخیان! ماندگارید و هرگز نمی‌میرید‏»‏.

از این حدیث برداشت می‌شود که این سخنان پس از ذبح مرگ گفته می‌شوند. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏وقتی بهشتیان به‌ سوی بهشت و دوزخیان به‌ سوی دوزخ رهسپار می‌شوند، مرگ را می‌آورند. آن‌را میان بهشت و دوزخ قرار می‌دهند و ذبح می‌کنند. سپس شخصی ندا می‌دهد: ای بهشتیان! هرگز نمی‌میرید و ای دوزخیان! هرگز نمی‌میرید. بهشتیان از شنیدن این خبر بیش از پیش شاد می‌گردند و دوزخیان بیش از پیش اندوهگین‏»‏.

در حدیث دیگری رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏در روز رستاخیز، مرگ را به‌ صورت یک قوچ سفید و سیاه‌ می‌آورند. شخصی می‌گوید: ای بهشتیان! آن‌ها سرشان ‌را بلند می‌نمایند و نگاه می‌کنند. منادی به‌ ایشان می‌گوید: آیا این قوچ را می‌شناسید؟ بهشتیان نگاه می‌کنند و می‌گویند: آری، این مرگ است. سپس دوزخیان ‌را صدا می‌کند و می‌گوید: ای دوزخیان! سرشان ‌را بلند کرده و نگاه می‌کنند. به‌ ایشان می‌گوید: آیا این را می‌شناسید؟ نگاه می‌کنند و می‌گویند: آری، او مرگ است. سپس آن قوچ را سر می‌برند. آن‌گاه منادی می‌گوید: ای بهشتیان! شما جاویدان هستید و هرگز نمی‌میرید. ای دوزخیان! ماندگارید و هرگز نمی‌میرید. سپس این آیه‌ را تلاوت فرمود:

‏«‏آنان ‌را که اینک در بی‌خبری به‌سر می‌برند و ایمان نمی‌آورند، از روز حسرت و پشیمانی که کار یکسره می‌شود، بترسان‏»‏. مریم:39

ادامه موضوع در قسمت بعدی

Q: معتقدان به نابودی دوزخ

معتقدان به نابودی دوزخ، به‌ هفت گروه‌ تقسیم می‌شوند:

1- جهمیه: به نابودی دوزخ و بهشت معتقدند.

2- خوارج و معتزله: این‌دو می‌گویند: همه‌ی كسانی كه وارد دوزخ می‌شوند، حتی موحدین گناهکار، برای همیشه‌ در آن می‌مانند؛ راز این دیدگاه این است كه خوارج مسلمانان ‌را به دلیل ارتكاب به گناه، كافر می‌دانند. گناهکار در نزد آنان ‏«‏خوارج‏»‏ كافر است و برای همیشه در دوزخ می‌ماند. معتزله، گناهکار را منزل بین المنزلتین‏«‏نه مؤمن است و نه كافر‏»‏ می‌دانند. در دنیا احكام اسلامی بر وی اجرا می‌شود؛ اما در آخرت برای همیشه در دوزخ می‌ماند. پیشتر مطالبی در مورد بیرون آمدن اهل توحید از دوزخ بیان شد.

3- یهود: آنان بر این باورند كه برای مدت محدودی در دوزخ عذاب می‌بینند، سپس از آن بیرون می‌آیند و گروه دیگری جانشین آن‌ها می‌شود. الله متعال در قرآن مجید این عقیده‌ را رد نموده و سخنان آن‌ها را تكذیب كرده است:  «‏و می­گویند:آتش دوزخ فقط چند روزی گریبانگیرمان می­گردد. بگو: آیا در این­باره از پروردگار پیمانی گرفته­اید و –چون-الله، خلاف وعده نمی­کند، -به این آرزو دل خوش کرده­اید-؟! یا چیزی را به الله نسبت می­دهید که از آن بی­خبرید؟ آری! کسانی که مرتکب گناه می­شوند و گناهانشان از هر سو آنان را در بر می­گیرد، اهل دوزخند و برای همیشه در آن خواهند ماند‏»‏. [بقره:۸۱-۸۰]

و می‌فرماید: «‏آیا کسانی را که بهره­ای از کتابِ آسمانی یافته­اند، نمی­بینی که وقتی به سوی کتاب الله دعوت می­شوند تا در میانشان حکم کند، برخی از آنان از آن روی می­گردانند و آنان، ‏«‏از حقیقت‏»‏ رویگردان هستند. این، بدان سبب است که گفته­اند: هرگز آتش دوزخ به ما نخواهد رسید مگر چند روزی. دروغ­هایی که به هم می­بافتند، آنان را در دینشان فریفته است‏»‏. [آل‌عمران:۲۴-۲۳]

دشمنان الله ‏«‏یهود‏»‏ می‌گفتند: «خدا فقط به خاطر «تحله القسم»، یعنی آن چهل روزی که‌ گوساله را پرستیدیم، ما را وارد دوزخ می‌کند و با گذشت این چهل روز، عذاب ما پایان می‌یابد. خدا به مدت چهل روز ما را به دوزخ می‌برد و زمانی كه آتش دوزخ گناهان ما را پاک گرداند، منادی ندا سر می‌دهد: تمام ختنه‌شده‌های بنی‌اسرائیل را از دوزخ بیرون بیاورید. روی همین اصل به ما دستور ختنه داده‌ شده‌ است. یهودیان معتقدند که‌ كسی از ‌آن‌ها در دوزخ نمی‌ماند و همگی از آن بیرون می‌آیند.

از ابن عباس رضی الله عنهما نقل شده است: در تورات یهود آمده است که‌ فاصله‌ی میان دو طرف جهنم، چهل  سال است و در پایان به درخت زقوم، که ریشه‌اش در قعر جهنم است، می‌رسد.

منظور مسیری است كه به قعر جحیم می‌رسد. اما یهودیان می‌پندارند که هرگاه عدد ‏«‏چهل روز‏»‏ سپری شود، مدت دوزخ نیز به پایان می‌رسد. پس نه‌ عذابی باقی می‌ماند و نه‌ دوزخی. این است مفهوم سخن یهود که‌ می‌گویند: «‏هرگز آتش – دوزخ-به ما نخواهد ‌رسید مگر چند روزی‏»‏.  [آل‌عمران:24]

ابن عباس رضی الله عنهما می‌فرماید: وقتی یهود وارد دوزخ می‌شوند، در لابه‌لای عذاب حرکت می‌کنند تا این‌که‌ در آخرین روزهای «ایام معدوده» به درخت زقوم می‌رسند. در آن هنگام نگهبان سَقَر به آن‌ها می‌گوید: گمان می‌كردید كه آتش دوزخ جز چند روزی به شما نمی‌رسد؟ آن چند روز سپری شد و شما برای همیشه در دوزخ می‌مانید. آن‌گاه به اجبار به سوی دوزخ برده می‌شوند.

ادامه نوشته

Q: دوزخ جاودان و فناناپذیر است

دوزخ جاودان و بی‌پایان است. بهشت و دوزخ آفریده شده‌اند. فناناپذیر هستند و از بین نمی‌روند. ‏«‏همه‌ی فرقه‌های اسلامی به جز جهم بن صفوان، اتفاق نظر دارند كه بهشت و نعمت‌های آن و دوزخ و عذاب آن جاودان‌ و فناناپذیرند.‏»‏ ‏«‏‌دوزخ حقیقت دارد و برای عذاب است. دوزخ و دوزخیان فناناپذیرند‏»‏.

نصوصی که‌ در مورد جاودانگی دوزخ آمده‌اند، بسیار فراوان هستند. برای جاودانگی آن همین كافی است كه الله متعال آن‌را «دارالخلد» ‏«‏سرای همیشگی‏»‏ نامیده است.

آری! در باور مسلمانان دوزخ همیشگی و فناناپذیر است و دوزخیان همواره در آن خواهند بود و جز موحدین گناهکار، کسی از آن بیرون نمی‌آید. كافران و مشركان برای همیشه در آن خواهند ماند.

ادامه موضوع در قسمت بعدی

 

Q: تأثیر دوزخ بر دنیا و اهل آن

در حدیث صحیحی نقل شده است که: ‏«‏دوزخ نزد پروردگارش شكایت كرد و گفت: پروردگارا! پاره‌ای از من پاره‌ی دیگرم را می‌خورد ‏«‏یعنی اجزای من از شدت گرما خودم را از بین می‌برد‏»‏ الله متعال به آن اجاز داد تا دو مرتبه نفس بکشد؛ یك نفس در زمستان و یك نفس در تابستان. شدت گرما یا سرمایی كه احساس می‌كنید، به خاطر این دو نفس است‏»‏.

پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏به‌ هنگام گرمای شدید، نماز را دیرتر بخوانید تا هوا خنک‌تر شود؛ زیرا گرمای زیاد از تنفس دوزخ است‏»‏.

ادامه موضوع در قسمت بعدی

Q: آیا پیش از فرا رسیدن رستاخیز، کسی دوزخ را می‌بیند؟

بر ما روشن است كه رسول الله صلی الله علیه وسلم بهشت و دوزخ را دید. پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود:‏ «‏بهشت را دیدم و خواستم خوشه انگوری از آن بچینیم. اگر آن خوشه را می‌چیدم، شما تا پایان دنیا از آن می‏خوردید. هم‌چنین دوزخ به من نشان داده شد. صحنه‌ای هولناك‌تر از آن تا کنون ندیده‌ام و بیشتر دوزخیان زنان بودند‏»‏.

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏بهشت چنان به من نزدیك شد، که ‌اگر می‌خواستم می‌توانستم خوشه انگوری را از آن‌جا بیاورم. دوزخ نیز چنان به من نزدیك شد که‌ گفتم: پروردگارا! مگر من هم از دوزخیانم؟ در آن هنگام چشمم به زنی افتاد كه گربه‏ای، چهره‌اش را می‌خراشید. گفتم: چرا این زن گرفتار چنین عذابی است؟ گفتند: این زن آن گربه را نزد خود اسیر كرد تا این‌که آن گربه از گرسنگی مرد. نه‌ غذایی به‌ گربه‌ داد و نه‌ آن‌را رها کرد تا از حشرات روی زمین بخورد‏»‏.

پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏دوزخ آن‌چنان به من نزدیك شد که‌ گرمی آن‌را در صورتم احساس كردم. در لابه‌لای آن صاحب محجن(عصا یا چوب‌دستی کج. منظور شخصی است که با این عصا از مسافران و زائران دزدی می‌کند.اگر متوجه او شوند، می‌گوید: این وسایل به عصای من آویزان شدند و من مقصر نیستم.اگر هم متوجه او نشوند، مال دزدی را با خود می‌برد.) رایج‌گر بحیره(در زمان جاهلیت هر گاه شتر یا گوسفندی ده شکم می‌زایید، گوش او را می‌شکافتند، او را آزاد می‌گذاشتند و ذبحش را حرام می‌دانستند.) صاحب حمیر و صاحب گربه را دیدم‏»‏.

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏بهشت به من نشان داده شد تا آن‌جا که‌ خواستم خوشه انگوری را از آن بچینم. اما از آن دست کشیدم و دوزخ به من نشان داده شد. از ترس این‌كه آتش آن مرا در برگیرد، از آن دور شدم. زنی از بنی ‌اسرائیل را دیدم كه به خاطر گربه‌اش شكنجه می‌شد. وی گربه را نزد خود اسیر كرده بود. نه آن‌را رها كرد تا از حشرات روی زمین تغذیه كند و نه خود آن‌را آب و طعام می‌داد تا این‌که از گرسنگی جان داد. ابوثمامه عمر بن مالك را در آن دیدم كه دامنی آتشین را با خود می‌كشید‏»‏.

وقتی کسی می‌میرد، به عالم برزخ منتقل می‌شود و در آن‌جا، اگر مؤمن باشد، جایگاهش در بهشت و اگر کافر باشد، جایگاهش در دوزخ به او نشان داده می‌شود.

ادامه موضوع در قسمت بعدی

Q: آتش حرف می‌زند و می‌بیند

كسانی كه آیات قرآن و سنت نبوی را مطالعه می‌کنند، آگاهی دارند كه آتش دوزخ آفریده‌ای است از آفریدگان الله، كه می‌بیند، حرف می‌زند و شكوه می‌كند. قرآن بیان می‌فرماید که وقتی دوزخ، دوزخیان‌ را از دور می‌بیند، با صدایی وحشتناک می‌غرّد و این غرش بیان‌گر خشم آن نسبت به دوزخیان می‌باشد. الله متعال می‌فرماید: «‏‏هنگامی که –دوزخ-آنان را از مکانی دور ببیند -و برایشان نمایان شود-، صدای خشم و خروش آن‌را مى‏شنوند‏» [فرقان:12]

 ‏«‏مردی به سوی دوزخ كشانده می‌شود. دوزخ خود را جمع كرده و مچاله می‌شود. الله متعال از او می‌پرسد: تو را چه شده است؟ می‌گوید: آن مرد از عذاب من پناه می‌خواست. الله متعال می‌فرماید: بنده‌ی مرا رها كنید. شخصی به سوی دوزخ كشانده می‌شود، در آن لحظه‌ می‌گوید: پروردگارا در حق تو چنین نمی‌پنداشتم. الله متعال می‌فرماید: گمانت چه بود؟ می‌گوید: گمانم بر این بود كه رحمت تو شامل حال من می‌شود، الله متعال می‌فرماید: بنده‌ی مرا رها كنید. شخص دیگری به سوی دوزخ كشانده می‌شود. دوزخ با دیدن آن مرد همانند قاطر ماده‌ای که‌ قاطر نر را دیده‌ است، نعره‌ می‌کشد. برای بار دوم چنان به صدا در می‌آید و فریاد می‌زند كه همه را بهت‌زده و ترسان می‌كند‏»‏.

‏«‏روز رستاخیز گردنی از آتش بیرون می‌آید که‌ دو چشم بینا، دو گوش شنوا و زبانی گویا دارد. زبانش به‌ سخن می‌آید و می‌گوید: دستور دارم سه گروه را بگیرند: ستمگر سركش، هر كسی كه با الله، معبود دیگری خوانده است و تصویرگر. 

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: شدت گرما، غلظت دود و شراره‌ی آتش

الله متعال می‌فرماید: «‏و افراد نگون‌بخت؛ ونگون‌بخت‌ها چه وضعی دارند؟ در بادی سوزان و آبی جوشان هستند و در سایه‌ی دودی بسیار غلیظ و سیاه، که نه سرد است و نه خوشایند‏»‏.  واقعه: 44-41

آیه‌ فوق بیان‌گر موضوعی است که‌ آرامش روحی و روانی را برای انسان به‌ ارمغان می‌آورد، آنها نیز عبارت‌اند از: آب، هوا و سایه.

آیه حكایت از این دارد كه آن‌چه مایه‌ی خنکی و آرامش مردم می‌شود، برای اهل دوزخ وجود ندارد. هوای دوزخ «سموم» است و آن بادی گرم و بسیار سوزان می‌باشد. آب دوزخ «حمیم» است؛ آبی جوشان و بسیار داغ. سایه‌ی آن «یحموم» نام دارد که‌ از دود تشکیل شده‌ است.همان‌طور كه در آیه‌ فوق وضعیت هولناک دوزخیان بیان شد، در آیه‌ ذیل نیز وضعیت دهشتناک آتش دوزخ بیان می‌گردد. الله متعال می‌فرماید: «‏و هر کس ترازوی اعمالش سبک باشد، پس در دامن «هاویه» خواهد بود و تو چه می‌دانی که آن چیست؟ آتشی سوزان و شعله‌ور‏»‏. قارعه: 11 - 8

سایه‌ای كه در آیه‌ی یادشده سایه‌ای از دود آتش است. در اصل، سایه رطوبت و سردی به همراه دارد؛ به همین خاطر انسان برای رسیدن به احساس آرامش به سایه پناه می‌برد؛ اما این سایه نه سرمایی دارد و نه آرامشی؛ زیرا این سایه سوزان است. قرآن درباره‌ی این سایه، كه در واقع دود دوزخ است، سخن به میان آورده و می‌فرماید: «‏‏به سوی سایه‌ای -از دود آتشین- بروید که سه شاخه دارد. نه خنک است و نه از شعله‌های آتش جلوگیری می‌کند. آن آتش، از خود شراره‌هایی چون ساختمان بلند پرتاب می‌نماید. گویا آن شراره‌ها، شتران زردرنگی هستند‏»‏. مرسلات: 33 - 30

از آیه چنین برداشت می‌شود که دودی كه از این آتش بالا می‌رود، به دلیل غلظت، سه شاخه می‌شود. این دود سایه دارد؛ اما فاقد سردی است و نمی‌تواند انسان‌ را در برابر شعله‌های برافروخته‌‌ی دوزخ محفوظ بدارد. اما شراره‌های برافروخته‌ از این آتش، همانند قله‌های بسیار بزرگ و شترهای سرخ رنگ است. الله متعال در مقام بیان قدرت این آتش و نهایت تاثیر آان بر اهل دوزخ می‌فرماید:  «‏‏هرچه زودتر او را به آتش دوزخ می‌اندازم. و تو چه می‌دانی که آتش دوزخ چیست؟ نه باقی می‌گذارد و نه رها می‌کند‏»‏. مدثر: 29 - 26
این آتش هر چیزی را به کام خود می‌کشد. پوست بدن را می‌سوزاند و به استخوان می‌رسد و آن‌چه كه در شكم است، همه را بیرون می‌افکند و به‌ قلب می‌رسد. هر کس که به دام آتش دوزخ بیفتد، نجات پیدا نخواهد کرد. آن آتش نه می‌میراند و نه رها می‌سازد.

رسول الله صلی الله علیه وسلم می‌فرماید: ‏«‏حرارت آتش دنیا هفتاد برابر کمتر از حرارت آتش دوزخ می‌باشد. اصحاب گفتند: ‌ای پیامبر! اگر به‌ اندازه‌ی همین آتش دنیا هم گرم باشد، باز برای عذاب گناهکاران کافی است. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: حرارت آتش دوزخ به‌ هفتاد قسمت تقسیم شده‌ است که‌ شصت و نه‌ قسمت آن برای آتش دوزخ باقی است و هر قسمت از آن‌ها به‌ اندازه‌ی آتش دنیا گرم می‌باشد.‏»‏

با گذشت زمان، حرارت این آتش كم نخواهد شد:‏«‏‏پس بچشید! ما هرگز چیزی جز عذاب و رنج برایتان نمی‌افزاییم‏»‏. نبأ: 30

‏«‏هر زمان كه زبانه‌ی آتش فروكش كند،  بر زبانه‌ی آتش‌شان می‌افزاییم‏»‏. اسراء: 97

بنابر این تحلیل، كفار هرگز راحتی و آرامشی ندارند و عذاب آن‌ها با گذشت زمان كم نمی‌شود.

‏«‏عذا‌بشان کم نمی‌شود و کسی به آنان یاری نمی‌رساند ‏»‏ بقره: 86

رسول الله  صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏نماز صبح را بخوان. سپس تا طلوع کامل خورشید از خواندن نماز خودداری كن؛ زیرا خورشید میان دو شاخ شیطان طلوع می‌كند و كفار در آن هنگام برای وی سجده می‌کنند. سپس نماز بخوان تا این‌كه سایه به اندازه‌ی یك نیزه بالا بیاید و دیگر نماز نخوان؛ زیرا در آن هنگام دوزخ افروخته می‌شود. سپس اندکی پس از زوال خورشید، نماز بخوان‏»‏.

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏به‌ هنگام گرمای شدید، نماز را دیرتر بخوانید تا هوا خنک‌تر شود؛ زیرا گرمای زیاد از تنفس دوزخ است‏»‏.

دوزخ هنگامی‌که  دوزخیان‌ را می‌بیند، آتشش برافروخته‌ می‌شود. «‏و در آن ‌هنگام که دوزخ برافروخته ‌شود ‏و در آن هنگام كه بهشت نزدیك گردد‏»‏. تکویر: 13 - 12

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: سوخت دوزخ

سنگ‌ها و کافران سوخت دوزخ هستند. الله متعال می‌فرماید: «‏ای مؤمنان! خود و خانواده‌ی خود را از آتشی که هیزمش مردم و سنگ‌ها هستند، حفظ کنید. فرشتگان خشن و سخت‌گیری بر آن گماشته شده‌اند که از آن‌چه الله به آنان دستور داد، سرپیچی نمی‌کنند و هر چه فرمان می‌یابند، انجام می‌دهند‏»‏. [تحریم:6]

«‏پس از آتشی بترسید که هیزمش مردم و سنگ‌ها هستند و برای کافران آماده شده است‏»‏. [بقره:24]

منظور از مردمانی كه آتش دوزخ بدان افروخته می‌شود، ‌كفار و مشركان هستند. اما نوع سنگی كه سوخت دوزخ است و آتش دوزخ بدان افروخته می‌شود، حقیقت و ماهیت آن‌را الله متعال بهتر می‌داند. برخی از سلف بر این باورند كه آن سنگ، از نوع كبریت و گوگرد است. عبدالله بن مسعود رضی الله عنه می فرماید: ‏«‏آن سنگ همان سنگ كبریت است که‌ الله متعال در روز آفرینش زمین و آسمان‌ها آن‌را نیز آفرید و برای كفار آماده ساخت‏»‏.

اگر این سخن از رسول الله صلی الله علیه وسلم باشد، بدون چون و چرا آن‌را می‌پذیریم و اگر موضوعی استنباطی و اجتهادی باشد، هرگز ملزم به‌ پذیرفتن آن نیستیم؛ زیرا سنگ‌هایی وجود دارد كه از سنگ كبریت هم بیشتر شعله‌ور می‌شود؛ اما پیشتر می‌پنداشتند كه سنگ كبریت ویژگ‌هایی دارد كه در دیگر سنگ‌ها دیده نمی‌شود. لذا می‌گفتند: آن سنگ، سوخت آتش دوزخ است. بیشتر مفسرین بر این باورند كه منظور از «حجارة» كبریت است و آتش دوزخ به وسیله‌ی آن شعله‌ور می‌شود. گفته می‌شود سنگ كبریت حاوی پنج نوع عذاب می‌باشد كه دیگر سنگ‌ها چنین ویژگی‌هایی ندارند:

1- سرعت شعله‌ور شدن.2- بوی بد. 3- دود فراوان. 4- چسبندگی زیاد به بدن. 5- گرمای شدید.

الله متعال قادر است سنگ‌هایی را بیافریند، كه در این ویژگی‌ها از سنگ كبریت بهتر باشند و ما معتقدیم كه جهان آخرت متفاوت و مغایر با دنیا است.

از جمله چیزهایی كه آتش دوزخ بدان‌ها روشن می‌شود، معبودان باطلی هستند كه در دنیا پرستش می‌شدند. الله متعال می‌فرماید: «‏بی‌گمان شما و معبودانی که جز الله می‌پرستید، هیزم دوزخید و همگی شما وارد دوزخ خواهید شد. اگر این‌ها معبودان راستینی بودند، هرگز وارد دوزخ نمی‌شدند و همگی در آن جاودانه می‌مانند‏»‏. [أنبیاء:99- 98]

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: دروازه‌های دوزخ

الله متعال برای دوزخ هفت دروازه‌ آفرید: «‏بی‌گمان دوزخ میعادگاه همه‌ی آنان است. دوزخ، هفت دروازه دارد و هر دروازه، سهم مشخصی از پیروان ابلیس دارد‏»‏.  [حجر:44-43]

روی هر یک  از دروازه‌های دوزخ، نام برخی از پیروان شیطان نوشته شده است. آنان باید از همان دروازه وارد شوند. - الله متعال ما را از عذاب آن پناه دهد- هر یک از دوزخیان بر حسب اعمال خود، از یك دروازه وارد می‌شود و در جایگاه ویژه‌ی خود قرار می‌گیرد. از امیرالمؤمنین علی رضی الله عنه چنین روایت شده است: دروازه‌های دوزخ طبقه‌های مختلفی دارند كه روی همدیگر قرار گرفته‌اند. و نیز از ایشان روایت شده است که: دوزخ هفت دروازه دارد كه بر روی یکدیگر قرار گرفته‌اند. ابتدا دروازه‌ی نخست پُر می‌شود، سپس دروازه‌ی دوم، سپس سوم، تا این‌که همگی پُر می‌شوند.

ابتدا دروازه‌های جهنّم باز می‌شود و سپس کافران وارد آن می‌شوند. در قرآن کریم چنین آمده است: «‏و کافران گروه‌گروه به سوی دوزخ رانده می‌شوند و چون به دوزخ می‌رسند، درهایش گشوده می‌شود و نگهبانانش به آن‌ها می‌گویند: آیا پیامبرانی از خودتان به سوی شما نیامدند که آیات پروردگارتان را بر شما می‌خواندند و به شما را برای دیدار امروزتان هشدار می‌دادند؟ می‌گویند: آری. ولی فرمان عذاب، بر کافران قطعی و ثابت گشت‏». [زمر:71]

پس از این اعتراف، به آنان گفته می‌شود: «‏‏ بدیشان گفته می‌شود: از دروازه‌های دوزخ وارد شوید و جاودانه در آن بمانید؛ پس جایگاه متکبران چه بد است!.‏» [زمر:72]

سپس تمامی دروازه‌های دوزخ بسته می‌شود و گناهکاران هیچ‌گونه امیدی به بیرون رفتن از آن ندارند. الله متعال می‌فرماید: «‏و کسانی که به آیات ما کفر ورزیدند، تیره‌روز و بدبخت‌اند. حلقه‌ای از آتشی فراگیر بر آنان گماشته شده است‏»‏. [بلد:20-19]

الله متعال در سوره‌ی همزه می‌فرماید: «‏‏وای بر هر عیب‌جوی مسخره‌گری! همان کسی که مالی فراهم آورد و –همواره-آن‌را شمرد. می‌پندارد که ثروتش، او را جاودانه می‌سازد. هرگز! بی‌گمان در عذاب شکننده‌ی دوزخ افکنده خواهد شد. و تو چه می‌دانی که عذاب شکننده‌ی دوزخ چیست؟ آتش برافروخته‌ی الهی است. آتشی که به دل‌ها می‌رسد. بی‌گمان این آتشِ حلقه‌ای و فراگیر بر آنان گماشته شده است. در ستون‌هایی بلند و کشیده‏»‏. [همزه:9-1]

دروازه‌های دوزخ، پیش از وقوع رستاخیز، گاهی باز و گاهی بسته می‌شوند. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرموده است كه دروازه‌های دوزخ در ماه رمضان بسته می‌شوند.‌ رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «‏با فرا رسیدن رمضان، دروازه‌های بهشت باز و دروازه‌های دوزخ بسته می‌شوند. شیاطین و جن‌های سركش نیز به زندان انداخته می‌شوند‏»‏.

‏«‏در شب اول رمضان، شیاطین و جن‌های سركش در زنجیر بسته می‌شوند و دروازه‌های دوزخ بسته خواهند شد و حتی یك دروازه هم باز نمی‌شود و دروازه‌های بهشت باز می‌شوند و حتی یك دروازه هم بسته نمی‌شود‏»‏.

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: نگهبانان دوزخ

فرشتگانی بسیار سترگ و نیرومند بر دوزخ گماشته شده‌اند. الله را كه آفریدگار آن‌هاست، نافرمانی نمی‌كنند و آن‌چه را كه بدان امر شوند، انجام می‌دهند. همان‌گونه كه الله متعال می‌فرماید:

«‏‏ای مؤمنان! خود و خانواده‌ی خود را از آتشی که هیزمش مردم و سنگ‌ها هستند، حفظ کنید. فرشتگان خشن و سخت‌گیری بر آن گماشته شده‌اند که از آن‌چه الله به آنان دستور می‌دهد، سرپیچی نمی‌کنند و هر چه فرمان می‌یابند، انجام می‌دهند‏»‏. [تحریم:6]

و بنابر گفته قرآن آنان نوزده تن هستند: «‏‏به زودی او را به آتش دوزخ می‌اندازم. و تو چه می‌دانی که آتش دوزخ چیست؟ نه باقی می‌گذارد و نه رها می‌کند. نوزده نگهبان بر آن گماشته شده‌اند‏»‏. [مدثر:30-26]

بیان این عدد برای کافران، آزمایش و عذاب گردید؛ آن‌ها گمان می‌کردند كه بر این تعداد كم چیره می‌شوند و نمی‌دانستند كه یكی از آن فرشتگان می‌تواند با تمام فرزندان آدم مقابله كند. روی همین اصل، الله متعال در پی آن فرمود: «‏و نگهبانان دوزخ را فقط فرشتگان -عذاب- قرار دادیم و تعدادشان ‌را تنها از این جهت بیان کردیم که مایه‌ی گمراهی کافران باشد‏»‏. [مدثر:31]

دیدگاه مشهور در میان دانشمندان گذشته و امروز، این است كه آزمایش بدین جهت بود كه تعداد فرشتگان تصریح شد و كفار به‌خاطر اندك بودن آن‌ها، گمان می‌بردند كه مبارزه با آنان و مغلوب كردنشان، آسان است و به این واقعیت پی نبردند كه یكی از آن فرشتگان، توان مبارزه با تمام انسان‌ها را دارد. این فرشتگان همان كسانی هستند كه الله متعال آنان را «نگهبانان دوزخ» نامیده است. الله متعال می‌فرماید:

‏«‏‏دوزخیان به نگهبانان دوزخ می‌گویند: شما از پروردگارتان درخواست كنید كه روزی عذاب را از ما بردارد‏»‏. [غافر:٤٩]

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: درکات دوزخ

درکات دوزخ از نظر شدت گرما و نوع عذابی كه الله متعال برای اهل آن در نظر گرفته است، متفاوت می‌باشد. الله متعال می‌فرماید: «‏بی‌گمان منافقان در پایین‌ترین درکه‌ی دوزخ هستند و هرگز یاوری برای آنان نخواهی یافت‏»‏. [نساء:145]

واژه‌ی «الدرك» در زبان عربی به هر چیز رده‌پایین و «الدرج» به هر چیز رده بالا گفته می‌شود. بنابراین برای بهشت واژه‌ی درجه و درجات و برای دوزخ، واژه‌ی درك و دركات به‌كار می‌رود. دوزخ به هر اندازه كه پایین‌تر باشد، به همان میزان حرارت و عذابش شدیدتر است. منافقان بهره‌ی بیشتری از آتش دوزخ دارند؛ ‌به همین خاطر در درك اسفل دوزخ قرار می‌گیرند.

گاهی به مراتب دوزخ «درجات» نیز اطلاق می‌گردد. الله متعال در سوره‌ی انعام، پس از ذكر بهشتیان و دوزخیان می‌فرماید: «‏و هر یك -از نیكوكاران و بدكاران- به اندا‌زه‌ی کارهایشان درجاتی دارند‏»‏. [أنعام:132]

«‏آیا کسی که جویای رضای الله باشد، مانند کسی است که سزاوار خشم الله می‌گردد و جایگاهش دوزخ است؟ و چه بد فرجامی است!آنان نزد الله درجات متفاوتی دارند. و الله به کردارشان بیناست‏»‏. [آل‌عمران:163-162]

درجات بهشت به بلندی و درکات دوزخ به پستی می‌روند. از برخی سلف نقل شده است كه: موحدین گناهكار كه وارد دوزخ می‌شوند، در درك نخست، یهود در درك دوم، نصارا در درك سوم، صابئین در درك چهارم، مجوس در درك پنجم، مشركان در درك ششم و منافقان در درك هفتم قرار دارند. در برخی كتاب‌ها نام آن دركات نیز وارد شده است: درك نخست: جهنم، درك دوم: لظّی، درك سوم: حطمه، درك چهارم: سعیر، درك پنجم: سقر، درك ششم: جحیم و درك هفتم هاویه نام دارد.

این‌گونه تقسیم‌بندی و نام‌گذاری صحت ندارد و ثابت نیست. دیدگاه راجح و صحیح آن است كه نام‌های یادشده مانند: جهنم، لظی، حطمه ... نام‌هایی برای دوزخ هستند، نه‌ این‌كه هر كدام نام بخشی از دوزخ باشند. البته این مطلب كه مردم به لحاظ كفر و گناهان خود، مراتب گوناگونی دارند، درست است.

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: گستردگی دوزخ و ژرفای آن

دوزخ بسیار گسترده، بسیار ژرف و گوشه‌های آن از یکدیگر بسیار دور است. شواهد این ادعا به شرح زیر می‌باشد:

1- شمار كسانی كه وارد دوزخ می‌شوند، از حد حساب بیرون است و نیز این‌که، جسم هر كدام از دوزخیان به اندازه‌ای بزرگ می‌شود، كه دندان هر یك به اندازه‌ی كوه احد و فاصله میان دو شانه‌ی آن‌ها برابر مسافت سه روز می‌باشد. اما با این وجود، دوزخ همه‌ی کافران و گناهکاران طول تاریخ حیات بشریت را در خود جای می‌دهد و باز هم برای دیگران جایی باقی می‌ماند.

الله متعال در سوره‌ی «ق» ما را از این واقعیت آگاه می‌سازد و می‌فرماید: يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِن مَّزِيدٍ [ق:30] «‏روزی که به دوزخ می‌گوییم: آیا پر شدی‌؟ و دوزخ می‌گوید: افزون بر این هم هست‌؟!‏»‏.

دوزخ مانند آسیابی است که‌ صدها هزار تن گندم در آن می‌ریزند،‌ دانه به دانه همه را به آرد تبدیل می‌كند و از کار باز نمی‌ماند. گندم‌ها تمام می‌شوند و سنگ‌های آسیاب هم‌چنان در انتظار دانه‌های دیگر می‌چرخند.

در حدیث احتجاج بهشت و دوزخ آمده است که الله متعال به دوزخ می‌فرماید: ‏«‏تو عذاب من هستی. هر كس را كه بخواهم بوسیله‌ی تو عذاب می‌دهم. برای بهشت و دوزخ کسانی هستند که‌ آن‌ها را پُر کنند. اما دوزخ پُر نخواهد شد تا وقتی‌كه الله متعال پایش را بر آن می‌گذارد. آن‌گاه دوزخ می‌گوید: کافی است، کافی است. وقتی پُر شد، گوشه‌های آن جمع شده و مچاله می‌شود. الله عزوجل به‌ هیچ یک از آفریدگانش ستم نمی‌کند‏»‏.

رسول الله صلی الله علیه وسلم می فرماید: «‏پیاپی گناهکاران در دوزخ ریخته می‌شوند و جهنم می‌گوید: افزون بر این هم هست؟ تا این‌كه الله متعال پایش را بر آن می‌گذارد. گوشه‌هایش جمع و مچاله می‌شود و آن‌گاه می‌گوید: به‌ عزت و بزرگواری تو سوگند، کافی است، کافی است.‏»‏.

2- از جمله دلایل مبنی بر ژرفای زیاد دوزخ، این است كه هرگاه سنگی در آن انداخته شود، زمان زیادی طول می‌کشد تا به قعر آن برسد.

 از صحابه روایت است که:  همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم  بودیم. ناگهان رسول الله صلی الله علیه وسلم صدای افتادن چیزی را شنید. آن‌گاه فرمود: آیا می‌دانید این صدای چیست؟ گفتند: الله متعال و رسولش بهتر می‌دانند. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏این سنگی است كه هفتاد سال پیش در دوزخ انداخته شد و هنوز هم به طرف قعر دوزخ در حال سقوط است‌‏»‏.

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: ‏«‏اگر سنگ بزرگی به وزن هفت شتر باردار، از لبه‌ی دوزخ به داخل آن بیفتد، تا هفتاد سال به طرف قعر دوزخ سقوط می‌كند و باز هم به قعر آن نمی‌رسد‏»‏.

3- فرشتگان بسیاری در روز رستاخیز به سوی دوزخ می‌آیند. الله متعال درباره‌ی آن می‌فرماید: وَجِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ [فجر:23] ‏«‏و آن روز که جهنم را می‌آورند‏»‏.

رسول الله صلیالله علیه سولم درباره‌ی آن چنین فرموده است: «‏در آن روز دوزخ را می‌آورند؛ در حالی‌که هفتاد هزار مهار دارد و بر هر مهار هفتاد هزار فرشته است که آن‌را می‌کشند‏»‏.

از این‌‌جا می‌توان به بزرگی دورخ پی بُرد كه برای اداره‌ی امور آن، به این تعداد فرشته‌ی توانمند نیاز است و نهایت توان آن‌ها را به جز الله متعال كسی نمی‌داند.

4- از جمله چیزهایی كه بزرگی و سهمگین بودن دوزخ را به نمایش می‌گذارد، این است كه ماه و خورشید با آن حجم و بزرگی‌شان، در میان آتش دوزخ همانند دو گوی گداخته‌ی بی‌فروغ هستند. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: در روز رستاخیز ماه و خورشید مانند دو گوی گداخته‌ی بی‌فروغ هستند‏»‏.

‏«‏خورشید و ماه در میانه‌ی آتش دوزخ، بی‌فروغ می‌شوند‏»‏.

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .

Q: بهشت و دوزخ آفریده شده‌اند

بهشت و دوزخ آفریده شده‌اند. آن‌دو فناناپذیر هستند و هرگز از بین نمی‌روند. الله متعال بهشت و دوزخ را پیش از آفرینش انسان آفرید و برای هر کدام نیز ساکنانی ایجاد نمود. هر كسی را که به بهشت می‌برد، از لطف و فضل اوست و هر كسی را که به دوزخ می‌برد، از عدل و انصاف اوست. پس هر كس كاری را انجام می‌دهد كه قصد آن‌ را کرده است و به جایی می‌رود كه برای آن آفریده شده است. لازم به‌ یادآوری است که‌ نیكی و بدی در سرنوشت انسان‌ها معین شده است.

تمام مسلمانان اتفاق‌نظر دارند ‌كه بهشت و دوزخ آفریده شده‌اند و هم‌اكنون وجود دارند. اما معتزله و قدریه وجود بهشت و دوزخ در حال حاضر، را انکار کردند و گفتند: الله متعال در روز رستاخیز بهشت و دوزخ را می‌آفریند. اعتقاد باطل‌شان به حسن و قبح عقلی در مورد کارهای الله متعال، آنان را بر آن داشت که‌ بگویند: بهشت و دوزخ آفریده نشده‌اند. آنان افعال الله را با افعال آفریدگانش مقایسه می‌کنند. پس آنان در افعال مشبّه هستند و تجهم در آنان سرایت نموده است و در عین حال معطله هستند و می‌گویند: آفریدن بهشت پیش از جزا و پاداش بیهوده است؛ زیرا با این کار، بهشت تا مدت مدیدی غیر قابل استفاده می‌ماند.

در نتیجه آنان ‏«‏معتزله و قدریه‏»‏ به‌ رد نصوصی پرداختند كه مخالف این اصل باطل است. آنان نصوص را از مفاهیم اصلی تحریف می‌كنند و كسانی را كه مخالف اصل آن‌ها هستند، گمراه و اهل بدعت می دانند. الله متعال درباره‌ی بهشت و دوزخ، چنین می‌فرماید: أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ [آل‌عمران:133] ‏«‏برای پرهیزگاران آماده شده است‏»‏.

أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ [حدید:21] ‏«‏برای كسانی آماده شده است كه به الله و فرستادگانش ایمان دارند‏»‏.

أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ [آل‌عمران:131] ‏«‏و از آتشی كه برای كافران آماده شده است، بپرهیزید‏»‏.

إِنَّ جَهَنَّمَ كَانَتْ مِرْصَادًا لِّلطَّاغِينَ مَآبًا [نبأ:22–21] «‏بی‌گمان دوزخ، کمین‌گاهی است که جایگاه سرکشان و مشرکان می‌باشد‏»‏ .

أَفَتُمَارُونَهُ عَلَىٰ مَا يَرَىٰ وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرَىٰ عِندَ سِدْرَةِ الْمُنتَهَىٰ عِندَهَا جَنَّةُ الْمَأْوَىٰ [نجم:15– 13] ‏«‏ آیا با او درباره‌ی چیزی كه دیده است ستیزه می‌كنید؟ ‏‏ او كه بار دیگر وی را نزد سدرةالمنتهی دید. جایی که جنة المأوی در آن قرار دارد‏‏»‏.

ادامه نوشته

Q: دوزخ كجاست؟

علما در مورد این‌که دوزخ در حال حاضر كجاست، اختلاف نظر دارند. برخی بر این باورند كه دوزخ در پایین‌ترین طبقه‌ی زمین است. برخی دیگر بر این عقیده‌اند كه دوزخ در آسمان‌هاست و برخی نیز در این‌باره سکوت نموده‌اند که بهترین دیدگاه نیز همین است؛ زیرا هیچ نوشتار صریح و صحیحی در این مورد نیامده است. یکی از علما می‌گوید: «‏درباره‌ی مکان دوزخ سکوت می‌كنیم؛ چون به جز الله متعال كسی دیگر جای آن‌را نمی‌داند و حدیث مستندی در این‌باره وجود ندارد‏»‏.

و یکی دیگر از علما می‌فرماید: «در هیچ نوشتاری به‌ مكان دوزخ و بهشت تصریح نشده است. مکان آن‌دو جایی است که‌ الله متعال بخواهد؛ چون ما انسان‌ها بر آفریدگان الله متعال و جهان هستی احاطه نداریم.»

این سخن از تمام دیدگاه‌ها راجح‌تر و بهتر است.

ادامه در قسمت بعدی . . .

Q: معرفی دوزخ

دوزخ ‌سرایی است كه الله متعال آن را برای کافران آماده كرده است؛ یعنی کسانی كه از شریعت او روگردان شدند و پیامبرانش را انکار کردند. دوزخ عذابی است از جانب الله متعال كه دشمنانش را در آن عذاب می‌دهد و زندانی است كه مجرمان را در آن حبس می‌كند. در واقع ورود به دوزخ، رسوایی و زیانی بزرگ است؛ بطوریکه که رسوایی و زیانی بزرگ‌تر از آن وجود ندارد.

رَبَّنَا إِنَّكَ مَن تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ۖ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ [آل‌عمران:192] «‏پروردگارا! بی‌گمان تو هر كس را به آتش اندازی، خوار و زبونش می‌کنی و ستمكاران یاورانی ندارند‏»‏.

أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَن يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ خَالِدًا فِيهَا ۚ ذَٰلِكَ الْخِزْيُ الْعَظِيمُ [توبه:63] ‏«‏‏آیا نمی‌دانستند كه هركس با الله و فرستاده‌اش دشمنی كند، سزای او آتش دوزخ است و جاودانه در آن می‌ماند؟ این رسوایی و خواری بزرگی است‏»‏.

إِنَّ الْخَاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ۗ أَلَا ذَٰلِكَ هُوَ الْخُسْرَانُ الْمُبِينُ [زمر:15] «‏‏زیانكاران واقعی كسانی هستند كه به خود و وابستگان خود در روز رستاخیز زیان رساندند. هان ! زیان آشكار همین است‏»‏.

آری، دوزخ چنین است كه بیان گردید و چگونه چنین نباشد؟ حال آن‌كه در آن عذاب، سختی‌ها و غم و اندوهی است كه قلم و زبان از بیان آن ناتوانند؛ علاوه بر این، دوزخ همیشگی است و دوزخیان برای همیشه در آن می‌مانند. این‌جاست كه الله متعال در سرزنش جایگاه دوزخیان فرموده‌ است: إِنَّهَا سَاءَتْ مُسْتَقَرًّا وَمُقَامًا [فرقان:66] «‏بی‌گمان دوزخ بدترین جایگاه است‏»‏.

وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ [ص:56–55] ‏«‏و امّا سركشان بدترین پناهگاه را دارند و آن دوزخ است كه در آن می‌افتند و چه جایگاه بدی است‏»‏.

ادامه در قسمت بعدی . . .