اين اولين سوره قرآن است که بر پيامبر خدا صلی الله علیه سولم نازل شده است. اين سوره در آغاز دوران نبوت وقتي که پيامبر نمي‌دانست کتاب و ايمان چيست نازل شده است. پس در اين وقت جبرئيل علیه السلام رسالت را براي او آورد و به او فرمان داد که بخواند، پيامبر عذر خواست و فرمود:من خواننده نيستم. سپس خداند نازل فرمود: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ بخوان به نام پروردگارت که همه جهانيان را آفريده است.

خَلَقَ الْإِنسَانَ مِنْ عَلَقٍ سپس به‌طور ويژه از ميان آفريده‌ها به موضوع آفرينش انسان پرداخت و آغاز آفرينش انسان را که خون بسته‌اي آفريده شده است ذکر نمود. پس کسي‌که انسان را آفريده و به تدبير او پرداخته است بايد امر و نهي کند و امر و نهي با فرستادن پيامبران و نازل کردن کتاب‌ها انجام مي‌شود. بنابراین، بعد از امر به خواندن، آفرينش انسان را بيان کرد.

پس فرمود: اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ بخوان و پروردگارت بس گرامي است و داراي صفات بسيار است. جود و احسان او فراوان مي‌باشد، و از بزرگواري و احسان او اين است که انواع دانش‌ها را به انسان آموخته است.

الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ خداوند انسان را از شکم مادرش بيرون آورد درحاليکه هيچ چيزي نمي‌دانست و برايش شنوايي و بينايي و دل قرار داد و اسباب دانش را براي او فراهم کرد پس به انسان قرآن و حکمت آموخت و به وسيله‌ی قلم به او چيزهايي آموخت قلمي که با آن دانش‌ها و حقوق ثبت مي‌گردند و به وسيله‌ی آن براي مردم نامه نوشته مي‌شود. پس خدا را ستايش مي‌کنيم. خداوندي که نعمت‌هايي به بندگان داده است که توان شکرگزاري آن‌را ندارند. سپس با توانگر کردن آن‌ها و روزي فراوان بر آن‌ها منّت گذارده است.

ولي انسان به سبب ناداني و ستمگري‌اش وقتي خود را بي‌نياز ببيند سرکشي مي‌نمايد و از پذيرفتن هدايت سرباز مي‌زند و فراموش مي‌کند که به‌سوی پروردگارش بازخواهد گشت. بلکه گاهي به جايي مي‌رسد که هدايت را رها مي‌کند و ديگران را به ترک گفتن آن فرا مي‌خواند. بنابراین، از نماز خواند که بهترين اعمال ايمان است جلوگيري مي‌کند. خداوند متعال به اين سرکش متجاوز مي‌فرمايد:

أَرَأَيْتَ إِن كَانَ عَلَى الْهُدَىٰ أَوْ أَمَرَ بِالتَّقْوَىٰ اي کسي‌که بنده من را وقتي که نماز مي‌گزارد باز مي‌داري! به من بگو بنده نمازگزار که بر هدايت و شناخت حق و عمل کردن به آن است و ديگران را به پرهيزگاري امر مي‌کند شايسته است بازداشته شود؟ آيا بازداشتن او بزرگترين مخالف با خدا و مبارزه با حق نيست؟ کسي از اين اعمال نيک نهي مي‌کند که خودش بر هدايت نيست و ديگران را به آنچه که خلاف پرهيزگاري است فرمان مي‌دهد.

أَرَأَيْتَ إِن كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ أَلَمْ يَعْلَم بِأَنَّ اللَّهَ يَرَىٰ اگر بازدارنده حق را تکذيب کند و از فرمان الهي روي برتابد آيا از خداوند و کيفر او نمي‌ترسد؟ آيا نمي‌داند که خداوند آنچه را که او انجام مي‌دهد مي‌بيند؟ سپس خداوند او را تهديد کرد و فرمود: لَئِن لَّمْ يَنتَهِ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِيَةِ اگر از آنچه مي‌گويد و انجام مي‌دهد باز نيايد به شدّت پيشاني او را خواهيم کشيد، و سزاوار چنين چيزي مي‌باشد، چون آن نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ پيشاني دروغگوي پرهيزگار است و در گفته‌هايش دروغ مي‌گويد و کارهايش اشتباه و گناه است.

فَلْيَدْعُ نَادِيَهُ کسي‌که عذاب بر او قطعي گرديده بايد اهل مجلس و ياران و اطرافيانش را فرابخواند تا او را در رفع بلايي که بر وي فروده آمده ياري نمايند. سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ و ما هم نگهبانان جهنم را براي فروگرفتن و کيفر دادن او فرا مي‌خوانيم. پس بايد ديد که از دو گروه کدام يک قوي‌تر و تواناتر است؟ پس اين است حالات کسي‌که نهي مي‌کند و بازمي دارد و اين است کيفر او.

اما کسي‌که از عبادت بازداشته مي‌شود خداوند به او فرمان مي‌دهد که به اين نهي کننده گوش ندهد و از نهي او اطاعت نکند. پس فرمود: كَلَّا لَا تُطِعْهُ وَاسْجُدْ وَاقْتَرِب او اطاعت مکن چون او جز به آنچه که زيان و ضرر هر دو دنيا است فرمان نمي‌دهد و براي پروردگارت سجده کن و با سجده و انواع عبادت‌ها خود را به او نزديک گردان چون همه اين‌ها انسان را به رضايت خدا نزديک مي‌نمايد.

و اين هر نهي کننده‌اي از خير و هر آن که از آن نهي شده است شامل مي‌گردد. گرچه اين در مورد ابوجهل نازل شده است، وقتي که پيامبر خدا را از نماز خواندن نهي کرد و پيامبر را شکنجه و آزار داد.

پايان تفسير سوره‌ علق