هر‌گاه زمان مرگ فردی فرا برسد و زندگیش رو به اتمام باشد، الله متعال، فرشته‌ی مأمور را برای گرفتن روحی كه مدبر و محرك جسم است، می‌فرستد:«‏و او بر بندگانش چیره است و برای شما فرشتگان نگهبان را می­فرستد و چون مرگ هر یک از شما فرا رسد، فرستادگان ما جانش را می­گیرند و کوتاهی نمی‌کنند.‏» [أنعام:٦١]

پیامبر صلی الله علیه وسلم در مورد مرگ مؤمن و کافر چنین فرمود: ‏«‏به هنگام مرگ بنده‌ی مؤمن، فرشتگانی با چهره‌های درخشان مانند خورشید، از آسمان نزد وی می‌آیند. آن‌ها كفنی از كفن‌های بهشت و عطری از عطرهای بهشت را با خود می‌آورند و در انتهای دید او می‌نشینند. سپس فرشته‌ی مرگ بر بالین آن بنده‌ می‌نشیند و به او که در حال سكرات است، می‌گوید: ای صاحب نفس پاكیزه -و در روایتی مطمئنه- به‌سوی آمرزش و خشنودی الله بیرون بیا. پس آن روح مانند روان شدن قطره‌ از دهانه‌ی مشك، از بدن بنده‌ی مؤمن بیرون می‌آید و فرشته آن را می‌گیرد.

و به هنگام مرگ انسان کافر، فرشتگانی تندخو و خشن با چهره‌هایی سیاه و ترس‌ناك، با لباس‌های سیاه رنگ و درشت نزد وی می‌آیند و در انتهای دید او می‌نشینند. سپس فرشته‌ی مرگ می‌آید و بر بالین او می‌نشیند و می‌گوید: ای نفس ناپاک، به‌سوی ناخشنودی و خشم الله بیرون بیا. آن روح در جسم كافر پراکنده می‌شود. فرشته‌ی مرگ مانند بیرون کشیدن شاخه‌ی خاردار از پشم خیس، روح را از جسم او بیرون می‌کشد و با این کار رگ‌ها و روده‌ها‌یش پاره‌پاره می‌شود.‏»‏

انسان به هنگام خارج شدن روح از بدنش و سكرات مرگ، چه حالی دارد؟ هر چند ما نمی‌توانیم آن‌ حالت را ببینیم، ولی آثارش را مشاهده می‌کنیم. الله متعال این حالت را این‌گونه به تصویر می‌کشد:  ‏«‏پس آن‌گاه که جان به حلقوم می‌رسد و شما در آن‌هنگام نظاره‌گر هستید و ما از شما به او نزدیک‌تریم؛ ولی شما نمی‌بینید.‏»‏ [واقعه:85-83]

این آیه، حال کسی را به تصویر می‌کشد که روح تا حلقومش رسیده است و اطرافیان سکرات مرگش را می‌بینند؛ ولی نمی‌توانند فرشتگان مرگ را ببینند: «‏و ما، از شما به او نزدیک‌تریم؛ ولی شما نمی‌بینید.‏»‏ [واقعه:٨٥]

‏«‏و او بر بندگانش چیره است و برای شما فرشتگان نگهبان را می­فرستد و چون مرگ هر یک از شما فرا رسد، فرستادگان ما جانش را می­گیرند و کوتاهی نمی­کنند.‏» [أنعام:٦١]

در آیه‌ی دیگری می‌فرماید: ‏«‏چنین نیست -که می‌پندارید-؛ هنگامی‌که جان به گلوگاه برسد و گفته شود: چه کسی او را نجات خواهد داد؟ و یقین می‌کند که هنگام جدایی است و -از سختی‌ جان کندن-ساق‌ها به هم می‌پیچند، در آن روز، بازگشت به سوی پروردگار توست.‏»‏ [قیامه:30–26]

آن‌چه كه به تراقی می‌رسد روح است و تراقی بر ترقوه، یعنی استخوان میان سینه و گلو اطلاق می‌گردد. در احادیث به صراحت بیان شده است كه فرشته‌ی مرگ، آمرزش و خشنودی از جانب الله را به مؤمن مژده می‌دهد و كافر را از ناخشنودی و خشم الله باخبر می‌کند. آیات بسیاری از قرآن نیز این مطلب را به اثبات می‌رسانند:  ‏«‏همانا کسانی که گفتند: پروردگارمان، الله است و سپس -بر توحید- استقامت ورزیدند، فرشتگان، -هنگام مرگ- بر آنان نازل می‌شوند -و می‌گویند:- نترسید و اندوهگین نباشید و شما را به بهشتی مژده باد که وعده داده می‌شدید. ما در دنیا دوستان شما بودیم و در آخرت نیز یاران شما هستیم؛ و در آن‌جا هر چه بخواهید، دارید و هر چه درخواست کنید، برایتان فراهم است. این پذیرایی و پیش‌کشی از سوی پروردگار آمرزنده و مهرورز است.‏» [فصلت:32–30]

بنابر دیدگاه بسیاری از مفسران، این فرود آمدن فرشتگان و گفتگو با انسان‌های مؤمن، هنگام سكرات مرگ روی می‌دهد. بی‌گمان، انسان در حالت احتضار با شرایط بسیار سختی روبرو می‌شود. بیمناک آینده است و نگران بازمانده‌‌ی خویش. در این حالت، فرشتگان به نزد او می‌آیند تا که او را از ترس و نگرانی و اندوه برهانند و آرام کنند. می‌گویند: در مورد آینده‌ی خویش در برزخ و رستاخیز هراسی به دل راه مده و بر بازماندگان خویش نگران مشو؛ بهشت و خوشنودی و دیدار الله گوارای تو باد: و شما را بشارت باد به بهشتی که (توسّط پیغمبران) به شما (مؤمنان) وعده داده می‌شد. [فصلت:30]

و در آخرت برای شما هرچه آرزو کنید هست، و هرچه بخواهید برایتان فراهم است. [فصلت:31]

تا زمانی كه بنده، الله را دوست بدارد و از او فرمانبرداری کند، الله نیز همواره او را دوست می‌دارد و یاور اوست؛ به ویژه در شرایط سخت و دشوار، و از سخت‌ترین شرایط و دشوارترین مراحل زندگی، مرحله‌ی احتضار و سكرات مرگ است. (و فرشتگان بدیشان خبر می‌دهند که) ما یاران و یاوران شما در زندگی دنیا و در آخرت هستیم، [فصلت:٣١]

اما فرشتگان، با انسان کافر در شرایطی بسیار دشوار و حالتی مغایر با حالت مؤمن دیدار می‌کنند؛ الله متعال می‌فرماید: ‏«‏بی‌‌گمان، فرشتگان هنگام قبض روح کسانی که -با ترک هجرت-به خویشتن ستم کردند، می‌گویند: در چه وضعی بودید؟ پاسخ می‌دهند: ما در زمین، مستضعف بودیم. می‌گویند: آیا زمین پروردگار پهناور نبود که در آن مهاجرت کنید؟ جایگاه‌شان دوزخ است و چه بد جایگاهی است!‏» [نساء:٩٧]

آیه‌ی یادشده درباره‌ی مسلمانانی است که هجرت نكردند. هنگام مرگ این گروه، فرشتگان به سراغ‌شان می‌آمدند و آنان را تهدید و توبیخ می‌کردند و بشارت دوزخ بدیشان می‌دادند. الله متعال، قبض روح مشرکان غزوه‌ی بدر را این‌گونه به تصویر می‌کشد: ‏«‏و اگر می­دیدی آن زمان که فرشتگان جان کافران را می­گیرند، -مشاهده می­کردی- که بر پُشت و رویشان می­زنند و می­گویند: عذاب سوزان آتش را بچشید. این به سبب اعمال و دستاوردهای پیشین شماست و بی­گمان الله نسبت به بندگانش ستمکار نیست.‏‏» [أنفال:51– 50]

تفسیر آیه‌ی یادشده: ای محمد! اگر وضعیت قبض ارواح كفار را می‌دیدی، صحنه‌ای بسیار وحشت‌ناك و سهمگینی را مشاهده می‌کردی؛ چون فرشتگان صورت و پشت كفار را می‌زدند و به آن‌ها می‌گفتند: عذاب دوزخ را بچشید. هر چند این آیه‌ها در مورد غزوه‌ی بدر نازل شدند، اما در مورد همه‌ی کفار در تمام زمان‌ها و مکان‌ها می‌باشد؛ به همین دلیل، خطاب آیه ویژه‌ی مشرکان بدر نیست؛ بلکه همه‌ی کافران را خطاب قرار می‌دهد.

آیات بی‌شمار دیگری از قرآن، این دیدگاه را تأیید می‌کند: ‏«‏کیست ستمکارتر از کسی که بر الله دروغ ببندد یا آیاتش را انکار کند؟ آن‌چه برایشان مقرر شده است، به آنان می­رسد و چون فرستادگانمان برای گرفتن جان‌شان می­آیند، از آنان می­پرسند: «معبودانی که جز الله به فریاد می­خواندید، کجایند؟» پاسخ می­دهند: از -دیدِ- ما ناپدید شدند؛ و به زیان خود اعتراف می­کنند که کافر بوده­اند.‏»‏ [أعراف:٣٧]

‏«‏آنان‌که به خود ستم کرده‌اند، در آن هنگام که فرشتگان جان‌شان را می‌گیرند، تسلیم می‌شوند و می‌گویند:ما کار بدی انجام نداده‌ایم. آری! به‌راستی الله از کردارتان آگاه است.‏» [نحل:٢٨]

 «‏کسانی که پس از آشکار شدن هدایت برای آنان به آیین باطل خویش بازگشتند، شیطان اعمال زشتشان را در‌ نظرشان آراست و آنان را به آرزوهای دور و دراز فریفت؛ زیرا آنان به کسانی که وحیِ نازل‌شده از سوی الله را نپسندیدند، گفتند: «در برخی از امور از شما پیروی خواهیم کرد». و الله، پنهان‌کاری ایشان را می‌داند. پس حال و وضع اینها در آن هنگام که فرشتگان، جانشان را در حالی می‌گیرند که بر چهره‌ها و پُشتشان می‌زنند، چگونه خواهد بود؟‏» [محمد:27–25]

ادامه موضوع در قسمت بعدی . . .