ای جوان! بدان که جهان، پروردگاری دارد.

خداوند متعال از جهالت و ناداني مخالفان و اين که با تمسخر عذاب الهي را به شتاب مي‌طلبند، سخن به ميان آورده و با بيان اين که آنان مي‌پنداشتند که خدا از عذاب دادن آنها ناتوان است، مي‌فرمايد: سَأَلَ سَائِلٌ بِعَذَابٍ وَاقِعٍ لِّلْكَافِرِينَ خواهنده‌اي درخواست عذابي براي کافران کرد که به وقوع مي‌پيوندد چون کافران به سبب کفر و عنادشان مستحق آن هستند.

لَيْسَ لَهُ دَافِعٌ مِّنَ اللَّهِ ذِي الْمَعَارِجِ عذابي که برخي از سرکشان مشرک آن‌را به شتاب مي‌طلبند کسي نيست که قبل از آمدنش آن را دور کند و يا بعد از آمدنش آن را برطرف نمايد. نضربن حارث قريشي يا کسي ديگر از تکذيب کنندگان دعا کرد و گفت: اللَّهُمَّ إِن كَانَ هَٰذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِندِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنَا حِجَارَةً مِّنَ السَّمَاءِ أَوِ ائْتِنَا بِعَذَابٍ أَلِيمٍ [الأنفال: 32]. «بار خدايا! اگر اين قرآن حق و از جانب تو است از آسمان بر ما سنگ ببار و يا عذابي دردناک بر ما بياورد».

(پس بدانند که) عذاب حتما از جانب خدا بر آن‌ها خواهد آمد، خداوند يا در دنيا آن‌ها را عذاب مي‌دهد يا عذابشان را براي آخرت ذخيره مي‌نمايد. پس اگر آن‌ها خدا را مي‌شناختند و عظمت و گستردگي فرمانروايي او و کمال اسما و صفاتش را مي‌دانستند عذاب را به شتاب نمي‌طلبيدند و تسليم و مؤدب مي‌شدند. بنابراین، خداوند از عظمت خويش سخن گفت، عظمتي که با گفته هاي زشت آن‌ها مخالف است و سخنان آن‌ها را نقض مي‌کند. پس فرمود: ذِي الْمَعَارِجِ تَعْرُجُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ إِلَيْهِ اين عذاب از سوي خداوندِ صاحب درجات و مراتب است، خداوندي که داراي علو و برتري و شکوه و عظمت است و سائر خلق تحت تدبير او هستند. خداوندي که فرشتگان به‌سوی او بالا مي‌روند چون آن‌ها تحت تدبير او هستند، و روح نيز به‌سوی او بالا مي‌رود.

و اين شامل همه ارواح مي‌شود. ارواح نياکان و ارواح انسان‌هاي بد و اين به هنگام مردن است که روح نيکان به‌سوی خدا بالا مي‌رود و از اين آسمان به آسمان ديگر اجازه عروج داده مي‌شود تا به آسماني مي‌رسد که خداوند عزوجل در آن است. آنجا روح به خدا درود مي‌گويد و از نزديک شدن به او بهره‌مند مي‌گردد و شادمان مي‌شود و مورد گراميداشت و بزرگداشت قرار مي‌گيرد.

امّا روح انسان‌هاي فاسق به‌سوی آسمان بالا مي‌رود. وقتي به آسمان برسد اجازه‌ی ورود مي‌خواهد، ولي به آن اجازه داده نمي‌شود و به زمين بازگردانده مي‌شود.

سپس خداوند مسافتي را که در آن فرشتگان و روح به‌سوی خدا بالا مي‌روند بيان کرد و فرمود: خداوند اسباب اين کار را براي ارواح و فرشتگان آماده کرده و به آنها سرعت داده که در يک روز به‌سوی خدا بالا مي‌روند، درحاليکه اگر از ابتداي عروج تا مقصد و ملاء اعلي به صورت عادي پيموده شود پنجاه هزار سال طول مي‌کشد.

پس اين پادشاهي سترگ و جهان بزرگِ بالا و پائين و آفرينش و تدبير به دست خداوند بلندمرتبه والات. و خداوند حالات ظاهري و باطني و قرارگاه آن‌ها را مي‌داند و از رحمت و احسان خويش آن قدر به آن‌ها رسانده که همه جهانيان را در برگرفته است. و خداوند فرمان تقديري و حکم شرعي و جزائي خود را بر آن‌ها اجرا نموده است. پس چقدر خوشبخت هستند مردماني که عظمت خداوند را نمي‌دانند و قدر او را آنگونه  که حق اوست نمي‌شناسند و با عجله و شتاب عذاب را مي‌طلبند و گمان مي‌برند که خداوند از انجام چنين کاري ناتوان است.

پاک است خداوند بردبار که به آن‌ها مهلت داده و آنان‌را فراموش نمي‌کند. و آنان خدا را به خشم آوردند امّا در مقابل کارهاي زشتشان شکيبايي ورزيده و آنان‌را از تنگدستي و روزي فراوان برخوردار کرده است.

اين يکي از احتمالات در تفسير اين آيه‌ی کريمه است. پس اين عروج و بالا رفتن در دنيا خواهد بود، چون سياق و عبارت اوّل بر همين دلالت مي‌نمايد. و احتمال دارد که اين عروج در روز قيامت باشد و خداوند در آن روز از عظمت و شکوه خود چيزي را آشکار مي‌کند که بزرگترين دليل بر شناخت او باشد، و آن اين که مردم عروج فرشتگان و ارواح را که با تدابير الهي بالا مي‌روند و پائين مي‌آيند مشاهده خواهند کرد.

فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ در روزي که از بس طولاني و سخت است به اندازه‌ی پنجاه هزار سال مي‌باشد، ولي خداوند اين روز را براي مؤمن کم و سبک مي‌نمايد.

فَاصْبِرْ صَبْرًا جَمِيلًا پس بر دعوت دادن قومت صبري نيکو داشته باش به گونه‌اي که خشمگين شدن و رنجور گشتن در اين صبر و بردباري نباشد بلکه به فرمان الهي ادامه بده و بندگان را به يگانه دانستن خداوند دعوت کن، و فرمان نبردن و بي‌علاقه بودن آن‌ها تو را از ادامه دادن دعوت باز ندارد چون در شکيبائي ورزيدن بر اين کار خير فراواني است.

إِنَّهُمْ يَرَوْنَهُ بَعِيدًا وَنَرَاهُ قَرِيبًا آنان روز زنده شدن پس از مرگ و قيامت را بعيد مي‌دانند که در آن کساني که خواهان عذاب هستند عذاب مي‌بينند. يعني آنها حالتي همانند حالت منکر قيامت دارند، با حالت کسي‌که بدبختي و مستي بر او غلبه يافته است تا جايي که همه‌ی چيزهايي که پيش رو دارد از قبيل زنده شدن پس از مرگ و حشر را دور مي‌داند، اما خداوند آن‌را نزديک مي‌بيند چون او مهربان و بردبار است و عجله نمي‌کند و مي‌داند که قطعا آن روز خواهد آمد،و هرآن چه مي‌آيد نزديک است. سپس خداوند هراس‌هاي آن روز و حالات آن را بيان کرد و فرمود: