105. تفسیر سوره صف - مدنی و 14 آیه است.
اين توصيه و راهنمايي است از جانب مهربانترین مهربانان به بندگان مؤمنش و آنها را به بزرگترين تجارت راهنمايي ميکند، تجارت و هدفي که به بالاترين هدف است و به وسيله آن ميتوان از عذاب دردناک نجات يافت و به نعمتهاي پايدار و هميشگي دست پيدا کرد. مطلب را به صورت «پيشنهاد» هَلْ بيان داشت که دال بر اين است هر عبرت گيرندهاي بدان علاقمند ميشود و هر عاقلي بهسوی آن ميشتابد. پس انگار کسي ميگويد: تجارتي که چنان با ارزش است چيست؟
فرمود: تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ به خدا و پيغمبرش ايمان آورديد. و مشخص است که ايمان کامل، تصديق قاطع چيزهايي است که خداوند فرمان داده آنها را تصديق کنيم و چنين ايماني مستلزم اعمال جوارح است و بزرگترين آن جهاد در راه خداست. بنابراين فرمود: وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ براي مقابلهی با دشمنان اسلام جانهايتان را فدا نماييد و مالهايتان را خرج کنيد و هدف شما نصرت دين خدا و اعلاي کلمه او باشد، و بايد تا جايي که ميتوانيد اعمالتان را در اين راه خرج کنيد گرچه خرج کردن اموال دشوار است و برايتان ناخوش خواهد بود. امّا بدانيد که: ذَٰلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ اين کار برايتان بهتر است اگر بدانيد.
چون خير دنيوي را که پيروزي بر دشمنان است و عزّت -که با ذلت منافي است- و رزق فراوان و سعه صدر را به دست خواهد آورد. نيز خير جهان آخرت را با به دست آوردن پاداش خداوندي و نجات از کيفرش حاصل خواهيد کرد. بنابراين پاداش آخرت را بيان کرد و فرمود:
يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ گناهان شما را ميآمرزد. اين شامل گناهان کبيره و صغيره ميشود چون ايمان به خداوند و جهاد در راه او گناهان را از بين ميبرد، گرچه گناهان کبيره باشند. وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ و شما را به باغهايي در ميآورد که زير کاخها و اتاقها و درختان آن جويبارهايي از آبي صاف و زلال جاري است و رودبارهايي از شيري که طعم آن تغيير نکرده نيز روان است و نيز رودهايي از شراب که براي نوشندگان لذت بخش است جاري ميباشد و نيز رودهايي از عسل صاف و ناب روان است و آنها از هر نوع ميوهاي در باغهاي بهشت برخوردارند.
وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ و منازل پاکيزه و زيبا و بلند که داراي هر نوع زيبايي هستند، تا جايي که ديگر بهشتيان، ساکنان آنرا چنان ميبينند که انگار ستارگان درخشان در کرانهی شرقي و غربي هستند.
و منازل بهشت چنان زيبا است که ساختمانهاي آن برخي خشتهايشان طلاست و برخي با خشتهاي نقره ساخته شدهاند. و خيمههاي آن از لؤلؤ و مرجان درشت بافته شده است. و بعضي منازل از زُمُرد و جواهر رنگارنگ که داراي بهترين رنگ هستند ساخته شدهاند و از بس که درخشان و شفاف هستند از بيرون درونشان و ظاهر آن از باطنش ديده ميشود. و داراي چنان حسن و زيبايي هستند که وصف ناپذير است و تصور آن به دل هيچکسي از جهانيان خطور نکرده است و تا وقتي آنرا نبينند و از زيبايي آن استفاده نکنند نميتوانند آن را درک نمايند.
پس در اين حالت اگر خداوند به بهشتيان آفرينشي کامل و فنا ناپذير نميداد از شادي ميمردند. پس پاک است خداوندي که هيچيک از آفريدههايش نميتواند ستايش او را کاملا بگويد، بلکه او همانطور است که خودش را ستوده است و بالاتر از ستايشي است که آفريدههايش آن را به جاي ميآورند و خجسته و با برکت است خداوندي که سراي بهشت را پديد آورده و در آنچنان زيبايي و شکوهي قرار دادهاست که عقلهاي خلق را حيران مينمايد و دلهايشان را ميربايد.
والا و برتر است خداوندي که داراي حکمت کامل است. از جمله حکمت او اين است که اگر بندگان بهشت را ميديدند و به نعمتهايي که در آن هست نگاه ميکردند هیچکس از رسيدنِ به آنها باز نميماند، و زندگي دنيا که نعمتهايش با رنجها ناگوار و ناخوش ميشود برايشان حلاوتي در برنداشت. و «جنّت»، عدن ناميده شده، چون اهل جنت براي هميشه در آن ميمانند و هرگز از آن بيرون نميشوند و جايگزيني براي آن نميجويند. اين است پاداش بزرگ و زيبا و همين است رستگاري بزرگ که هيچ رستگاري مانند آن نيست. و اين پاداش جهان آخرت است.
امّا پاداش اين تجارت در دنيا را چنين بيان داشت: وَأُخْرَىٰ تُحِبُّونَهَا و چيزي ديگر را که دوست ميداريد به دست ميآوريد و آن نَصْرٌ مِّنَ اللَّهِ اين است که خداوند شما را بر دشمنانتان پيروز ميگرداند و با پيروزي بر دشمنان عزت و شادي به دست ميآوريد. وَفَتْحٌ قَرِيبٌ و فتح نزديکي که به وسيله آن قلمرو و دايره اسلام گشايش مييابد و به وسيله آن روزي فراوان به دست ميآيد. پس اين پاداش مؤمنان مجاهد است.
امّا مؤمنان ديگري که جهاد نکردهاند به شرطي که ديگران به جهاد بپردازند، خداوند آنها را نيز از فضل و احسان خودش نااميد نميگرداند، و فرموده است: وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ و مؤمنان را به پاداش دنيا و آخرت مژده بده که به هريک طبق ايمانش پاداش داده خواهد شد گرچه آنها به اندازه مجاهدان در راه خدا نميرسند. همانطور که پيامبر صلی الله علیه وسلم فرموده است: «هرکس خشنود باشد که خداوند پروردگارش، و اسلام دينش، و محّمد پيامبرش باشد بهشت براي او واجب ميگردد».
ابو سعید خدری از این تعجب کرد و گفت: تکرار کن ای پیامبر خدا! و پیامبر همین جمله را تکرار کرد.
سپس گفت: پاداشي ديگر هست که بنده را صد درجه بالا ميبرد و فاصلهی هر دو درجه با يکديگر به اندازه فاصله آسمان و زمين است. ابوسعيد خدري گفت: اين پاداش چه چيزي است؟ پيامبر فرمود: جهاد در راه خدا.
سپس خداوند متعال فرمود: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا أَنصَارَ اللَّهِ اي کسانيکه ايمان آوردهايد! با گفتهها و کارهايتان ياوران دين خدا باشيد و اين با انجام دادن احکام دين خدا و کوشيدن براي اجراي آن بر ديگران، و جهاد با مخالفان دين و حقيقت که مالي و جاني در مقابل آن ميايستند تحقق مييابد. هم چنين با جهاد با کسي تحقق مييابد که به وسيلهی شبهات و گمان خود حقّ را رد ميکند، پس با شکستن دليل چنين کسي و اقامه حجّت بر او برحذر داشتن مردم از وي بايد دين خدا را ياري کرد.
و از جمله ياري کردن دين خداوند ياد گرفتن کتاب خدا و سنت پيامبر و تشويق ديگران به آن، و امر به معروف و نهي از منکر ميباشد. سپس خداوند مؤمنان را تشويق نمود تا از گذشتگان صالح الگوبرداري نمايند و فرمود: كَمَا قَالَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ لِلْحَوَارِيِّينَ مَنْ أَنصَارِي إِلَى اللَّهِ عيسي آنها را گوشزد کرد و گفت: چه کسي مرا ياري ميکند و در ياري کردن دين خدا همراه من به پا ميخيزد.
و هرکاري بکنم همراهم باشد و به هرجا که حرکت کنم همراه من بيايد؟! حواريان شتابان گفتند: نَحْنُ أَنصَارُ اللَّهِ ما ياوران دين خدا هستيم، پس عيسي و کساني از حواريان که همراه او بودند دين خدا را ياري کردند. فَآمَنَت طَّائِفَةٌ مِّن بَنِي إِسْرَائِيلَ پس گروهي از بنياسرائيل به سبب دعوت عيسي و حواريان ايمان آوردند، وَكَفَرَت طَّائِفَةٌ و گروهي از بني اسرائيل کفر ورزيدند و دعوت آنها را نپذيرفتند آنگاه مومنان با کافران جهاد کردند.
فَأَيَّدْنَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَىٰ عَدُوِّهِمْ پس مؤمنان را بر دشمنانشان توان داديم و آنها را بر دشمنانشان پيروز گردانديم. فَأَصْبَحُوا ظَاهِرِينَ و مؤمنان بر دشمنانشان چيره گشتند. پس شما اي امّت محّمد! ياوران خدا باشيد و بهسوی دين او دعوت کنيد، و خداوند نيز شما را ياري خواهد کرد و شما را بر دشمنانتان چيره خواهد نمود. همانطور که کساني راکه قبل از شما بودند ياري کرد.
پايان تفسير سوره صف
این مـــرگ،