23. تفسیر سوره انعام - مکی و 165 آيه است.
خداوند از روي گرداني مشرکين و شدت تکذيب و دشمني آنها و اينکه ذکر دلايل به آنان فايده نميرساند مگر اينکه دچار عذاب و رنج شوند خبر داده و ميفرمايد: وَمَا تَأْتِيهِم مِّنْ آيَةٍ مِّنْ آيَاتِ رَبِّهِمْ و هيچ دليل از دلايل پروردگارشان که قاطعانه بر حق دلالت مينمايد و آنان را به پيروي و پذيرفتن آن فرا ميخواند پيش آنان نميآيد، إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ مگر اينکه از آنان روي بر ميتابند، و به آن اعتنا نکرده و به آن گوش فرا نميدهند، چرا که دلهايشان به چيزهايي ديگر تمايل دارد و به آن پشت کردهاند.
فَقَدْ كَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ آنا وقتي که حق نزدشان آمد آن را تکذيب کردند، حال آنکه ميبايست از آن پيروي کنند، و سپاس خداوند را به جاي بياورند که شناخت حق را براي آنان آسان نمود، و آن را نزدشان روانه کرد. ولي آنان وارونه عمل کردند و سزاوار کيفر و عذاب سخت گرديدند. فَسَوْفَ يَأْتِيهِمْ أَنبَاءُ مَا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ و اخبار آنچه را که به تمسخر ميگرفتند به آنان خواهد رسيد و در خواهند يافت که آن حق است، و خداوند دروغ و افتراي آنها را روشن مينمايد. آنان رستاخيز و بهشت و جهنم را به تمسخر ميگرفتند.
پس وقتي که روز قيامت فرا برسد به تکذيب کنندگان گفته ميشود: هَٰذِهِ النَّارُ الَّتِي كُنتُم بِهَا تُكَذِّبُونَ [الطور: 14]. «اين جهنمي است که آن را تکذيب ميکرديد». و خداوند متعال ميفرمايد: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ ۙ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَن يَمُوتُ ۚ بَلَىٰ وَعْدًا عَلَيْهِ حَقًّا وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّهُمْ كَانُوا كَاذِبِينَ [النحل: 3۹-۳۸]. «و موکدا سوگند خوردند که خداوند کسي را که بميرد بر نميانگيزد، آري! وعده حقي است که خدا مردگان را زنده نمايد، اما بيشتر مردم نميدانند. تا آنچه را که در آن اختلاف ميکردند براي آنها روشن بگرداند، و تا کافران بدانند که آنها دروغگو هستند».
سپس به آنها فرمان ميدهد تا از امتهاي پيشين عبرت بگيرند و فرمود: أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ آيا نديدهاند که پيش از آنها چه بسيار ملتهايي را هلاک کرده ايم؟ يعني چقدر امتهاي تکذيبکننده را يکي پس از ديگري هلاک نموديم، و آنان را قبل از اينکه به هلاکت برسند مهلت داديم، به طوري که مَّكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّن لَّكُمْ به آنان قدرت و نعمت و اموال و فرزند و اسباب آسايش بخشيديم، قدرت و نعمتي که به شما ندادهایم.
وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِم مِّدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِن تَحْتِهِمْ و پي در پي از آسمان براي آنان باران فرو فرستاديم و رودها را براي آنان روان ساختيم، تا کشتزارها و ميوه جات را براي آنان به بار آورد، و از آن بهرهمند شوند، و از آنچه که دوست دارند بخورند و استفاده کنند. پس شکر نعمتهاي خدا را به جاي نياوردند، بلکه به شهوت و هوي پرستي روي آوردند و لذتها آنان را به خود مشغول کرد. پس پيامبران با دلايل و معجزات نزدشان آمدند، ولي معجزات را تصديق نکردند بلکه آن را رد کرده و تکذيب نمودند.
فَأَهْلَكْنَاهُم بِذُنُوبِهِمْ وَأَنشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ پس آنان را به سبب گناهانشان هلاک ساختيم، و بعد از آن ملت ديگري پديد آورديم. يعني خداوند آنانرا به خاطر گناهانشان هلاک نمود و پس از آنها ملتي ديگر پديد آورد. پس اين سنت و شيوه الهي در مورد امتهاي پيشين و پسين است، و شما بايد از داستان کساني که خداوند اخبارشان را برايتان بيان کرده است عبرت بگيريد.
این مـــرگ،