1-1: به آنچه در آسمانها و زمین است اندیشمندانه بنگرید - قسمت 3
خداوند تبارک و تعالی در بارۀ اندیشۀ انسان در آفرینش انسان میفرماید: «باید انسان بنگرد که از چه آفریده شده است، از آب جهنده خلق شده که از پشت مرد و میان استخوانهای زن بیرون میآید». [الطارق:۷-۵].
«و روی زمین برای اهل یقین نشانههای متقاعدکنندهای هست و در خود شما، پس چرا نمیبینید». [الذریات: ۲۱-۲۰].
و در مورد دعوت انسان به اندیشه و تفکر در نفس خودش، خداوند تبارک و تعالی میفرماید: «آیا در زمین نگردیدهاند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنان بودند، چگونه بوده است. بس نیرومندتر از ایشان بودند و زمین را زیر و رو کردند و پیش از آنچه آنها آبادش کردند آنان آباد ساختند و پیامبرانشان دلایل آشکار بر ایشان آوردند. بنابراین، خدا بر آن نبود که بر اینان ستم کند: لیکن خودشان بر خود ستم کردند». [الروم: 9].
«بگو، در زمین بگردید و بنگرید، فرجام گنه پیشهگان چگونه بوده است». [النمل: 69].
«قطعاً پیش از شما سنتهایی بوده و سپری شده است، پس در زمین بگردید و بنگرید که فرجام تکذیبکنندگان چگونه بوده است». [آل عمران:137].
و صدها آیه از این قبیل که انسان را به اندیشه و تفکر در کائنات دعوت مینماید، وسیلهای است تا او را با پدید آورنده جهان و خالق عالَم آشنا کند و در این مسیر حقیقت اشیاء و خاصیت آن را در جهت منفعت و ارزش بشناسد و آن را از یاد نبرد. آشکار است که قرآن در دعوت به اندیشه و نظر در بارۀ خلقت انسان و اوصاف امتیازات او بر دیگر موجودات و آداب و رسوم و قوانینی که اجتماع انسانی بر آن است، عنایتِ خاصی دارد که آن تدبر و تحقیق به آسانی میسر نیست، مگر آن که با بحث دقیق و نظر جدی ملاحظه شود؛ مانند اندیشه و تفکر در آیات تلاوت شدۀ قرآن کریم که اسرار معانی آن بدون نظر و دقت امکانپذیر نیست.
«این کتابی مبارک است که آن را به سوی تو نازل کردهایم تا در بارۀ آیات آن بیندیشند و خردمندان پند گیرند». [ص: 29].
«آیا در آیات قرآن نمیاندیشند، یا بر دلهایشان قفل نهاده شده است». [محمد: 24].
یکی از مزایای اسلام آن است در مسایلی که متنی از کتاب و سنت نباشد، اجتهاد لازم است و قیاس را یکی از مصادر شرعی قرار داده اند که البته اجتهاد مقتضی فهم واقعی، زیرکی و آگاهی به علوم شریعت و فقه، و قدرت استنباط مسائل شرعی از قرآن یا حدیث نبوی است. و در هر عصری دنیای اسلام از امامِ مجتهدِ عالم و آگاه که مسلمانان را از مسائل فقهی و شناخت حکم خدا آگاه سازد، نباید خالی باشد.
مجتهد با شرایط مذکور اگر اصابه حق کند و یا به خطا حکم دهد در هرحال مأجور است، به قول مبارک حضرت رسول صلی الله علیه وسلم که فرمود: «اگر مجتهدِ حاکم در حکمی درست فتوا داد، دارای دو اجر است و اگر به خطا رفت یک اجر».
بنابراین، مرز تفکر و اندیشه در اسلام چون آشکار و واضح است، مانع و انتهایی ندارد. «خداوند آیات خود را برای شما روشن نموده باشد که در کار دنیا و آخرت بیندیشید». [البقرة:۲۲۰-۲۱۹].
بدیهی است وسعت و گشایش دنیا هرچه باشد نسبت به وسعت آخرت چیزی نیست.
ادامه موضوع در قسمت بعدی
این مـــرگ،