ای جوان! بدان که جهان، پروردگاری دارد.

خداوند از گروههای اهل زمین خبر می‌دهد، از اهل كتاب از مؤمنان و یهودیان و نصارا و صابئین و آتش پرستان، و مشركان خبر می‌دهد كه همه آنها را در روز قیامت گرد خواهد آورد، و با فرمان دادگرانه‌اش میان آنها داوری می‌نماید، و به سبب اعمالشان كه خداوند ثبت نموده و بر ‌آن حاضر و ناظر بوده است سزا و جزایشان می‌دهد. بنابراین فرمود: إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ همانا خداوند بر همه چیز حاضر و ناظر است.

سپس در میان آنها چنین داوری می‌كند كه هَٰذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ این دو دسته دشمن همدیگر می‌باشند. و درباره خداوند به جدال پرداخته و به كشمكش نشسته و هر یك ادعا می‌نماید كه او بر حق است. فَالَّذِينَ كَفَرُوا پس آنان كه كفر ورزیده‌اند. هر كافری را از قبیل یهودی‌ها و نصارا و صابئین و آتش‌پرستان و مشركین شامل می‌شود، قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِّن نَّارٍ برایشان لباس‌هایی از آتش دوخته می‌شود. یعنی لباس‌هایی از قطران برایشان دوخته می‌شود سپس آن را آتش می‌زنند تا از هر طرف، عذاب آنان را فرا بگیرد.

يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ و از بالای سرشان آب بسیار داغ و سوزان بر روی آنان را ریخته می‌شود. يُصْهَرُ بِهِ مَا فِي بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ كه گوشت و چربی و رودهایشان از شدت گرمای آن در داخل شكمشان ذوب می‌گردد. وَلَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِيدٍ و برای شكنجه كردن آنان تازیانه‌ها و گرزهای آهنینی است كه فرشتگان تندخو و سخت‌گیر آنها را با آن می‌زنند.

كُلَّمَا أَرَادُوا أَن يَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِيدُوا فِيهَا هر زمان كه دوزخیان بخواهند از غم و اندوه بزرگ آتش بیرون بیایند، به آنجا باز گردانده می‌شوند، پس نه عذاب از آنها كاسته شده و نه به آنان مهلت داده می‌شود. و با اهانت به آنان گفته می‌شود: وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِيقِ عذاب سوزان را بچشید كه دلها و جسم‌ها را می‌سوزاند.

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ بی‌گمان خداوند آنان را را كه ایمان آورده و كارهای شایسته انجام داده‌اند به باغهایی داخل می‌گرداند كه از زیر درختان و كاخهای آن رودبارها جاری است. و مشخص است تنها مسلمانان كه به همه كتابها و پیامبران ایمان آورده‌اند چنین صفتی را دارند. يُحَلَّوْنَ فِيهَا مِنْ أَسَاوِرَ مِن ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤًا زنان و مردان بهشتی با دستبندهایی از طلا آراسته می‌شوند، و دستبندهای سیمین به دست دارند. وَلِبَاسُهُمْ فِيهَا حَرِيرٌ حریر و لباسشان در آن جا ابریشم است.

پس نعمتهایشان كامل است، و از انواع خوردنی‌ها و نوشیدنی‌های لذیذ كه كلمه: جَنَّاتٍ «باغها» در بر گیرنده آن است، بهره‌مند می‌شوند. رودبارهای جاری و روان را ذكر كرد و آن رودهای آب و شیر و عسل و شراب است و در آن جا انواع لباس و زیورآلات زیبا وجود دارد. این بدان سبب است كه آنها وَهُدُوا إِلَى الطَّيِّبِ مِنَ الْقَوْلِ به سخن پاكیزه را یافتند كه برترین و پاكیزه‌ترین آن كلمه اخلاص است. سپس همه گفته‌های پاكیزه‌ای را در بر می‌گیرد كه با آن خداوند یاد می‌شودیا به وسیله آن عبادت الهی به بهترین وجه انجام شده یا نیكی و خیری به بندگان خدا رسانده می‌شود.

وَهُدُوا إِلَىٰ صِرَاطِ الْحَمِيدِ و به راه پسندیده راهنمایی شدند، زیرا تمام احكام شریعت سرشار از نیكی و حكمت است، و به بهترین چیزها دستور داده و از زشتی‌ها نهی كرده است. در شریعت افراط و تفریطی وجود ندارد، و در برگیرنده علم مفید و عمل صالح می‌باشد. یا چنین است: و به راه پسندیده خدا هدایت شدند، زیرا خداوند در بسیاری مواقع راه را به خودش نسبت می‌دهد، چون آن راه صاحبش را به خداوند می‌رساند.

و ذكر الْحَمِيدِ در اینجا به خاطر این است كه تا بیان نماید كه آنها در سایه سپاس پروردگارشان و به منت و فضل او هدایت شدند، بنابراین در بهشت می‌گویند: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدَانَا لِهَٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْلَا أَنْ هَدَانَا اللَّهُ [الأعراف: 43]. «ستایش خداوندی ار سزاست كه ما را به این راه راهنمایی كرد، و اگر او ما را هدایت نمی‌‌كرد ما هدایت نمی‌شدیم».

و خداوند در لابلای این آیات بیان كرد كه همه آفریده‌ها برای او سجده می‌برند، همه آنچه كه در آسمانها و زمین وجود دارد، و ماه و خورشید و ستارگان و كوهها و درختان و چهارپایان، و همه حیوانات، و بسیاری از مردم -كه مؤمنان هستند- برای خداوند سجده می‌برند. وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْهِ الْعَذَابُ و بر بسیاری نیز گرفتار شدن به عذاب الهی قطعی و حتمی شده است. یعنی به علت كفرورزیدن و ایمان نیاوردنشان عذاب بر آنها لازم گردیده است. آنان موفق نشده‌اند ایمان بیاورند و چون خداوند آنها را خوار كرده است.

وَمَن يُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّكْرِمٍ و هر كس را كه خداوند خوار گرداند هیچ گرامی دارنده‌ای ندارد. و كسی نمی‌تواند آنچه را كه خداوند خواسته است برگرداند،. كسی نیست كه بتواند با خواست الهی مخالفت نماید. پس وقتی كه همه مخلوقات برای پروردگارشان سجده، می‌برند و در برابر شكوه او فروتن و سر به زیر هستند، و در برابر قدرت و عزت او سر تسلیم و فروتنی بر خاك می‌نهند این دلالت می‌نماید كه تنها او فرمانروا و پادشاه ستوده است، و هر كس عبادت او را رها كند و به پرستش دیگر چیزها روی بیاورد بسیار سرگشته و گمراه شده و به زیان آشكاری گرفتار آمده است.