71. تفسیر سوره قصص - مکی و 88 آیه است.
فَلَمَّا جَاءَهُم مُّوسَىٰ بِآيَاتِنَا بَيِّنَاتٍ موسی كه رسالت پروردگارش را دریافت كرده بود و همراه با معجزات روشن كه به وضوح بر آنچه به آنها میگفت دلالت میكرد، و هیچ كمبود و غموضی در آن نبود، به سراغ آنها رفت و چون موسی به نزد آنها آمد، قَالُوا از روی ستمگری و تكبر و عناد گفتند: مَا هَٰذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّفْتَرًى این چیزی جز جادوی به هم بافته نیست. و فرعون آنگاه كه حق آشكار گردید و باطل نابود شد، و رؤسا و سرانی كه حقایق امور را میدانستند در برابر حق سر تسلیم فرود آوردند، گفت: إِنَّهُ لَكَبِيرُكُمُ الَّذِي عَلَّمَكُمُ السِّحْرَ [طه: 71]. «همانا موسی بزرگ و استاد شماست كه جادو را به شما آموخته است». فرعون آدم هوشیار و ناپاكی بود و مكرورزی و نیرنگ و حیلهگری او را به جایی رساند كه چنین گفت، حال آنكه میدانست، مَا أَنزَلَ هَٰؤُلَاءِ إِلَّا رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ [الإسراء: 102]. «كه اینها را جز پروردگار آسمانها و زمین نازل نكرده است»، اما بدبختی و شقاوت بر وی غالب آمد.
وَمَا سَمِعْنَا بِهَٰذَا فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ و ما نشنیدهایم كه چنین چیزی در میان نیاكان ما بوده باشد. آنها در این باره دروغ میگفتند، زیرا خداوند یوسف را قبل از موسی فرستاده بود. همانطور كه خداوند متعال فرموده است: وَلَقَدْ جَاءَكُمْ يُوسُفُ مِن قَبْلُ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِّمَّا جَاءَكُم بِهِ ۖ حَتَّىٰ إِذَا هَلَكَ قُلْتُمْ لَن يَبْعَثَ اللَّهُ مِن بَعْدِهِ رَسُولًا ۚ كَذَٰلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُّرْتَابٌ [غافر: 34]. «و بهراستی كه پیش از این یوسف با معجزات (فراوانی) به نزد شما آمد ولی شما از آنچه او آورده بود در شك و تردید بودید تا اینكه درگذشت، و شما گفتید: بعد از او هرگز خداوند پیامبری را مبعوث نخواهد كرد. اینگونه خداوند هر كس را كه اسرافكار و متردد باشد گمراه مینماید».
آنها گمان بردند كه آنچه موسی آورده است جادو و گمراهی میباشد و آنچه آنها بر آن هستند هدایت است. پس موسی گفت: رَبِّي أَعْلَمُ بِمَن جَاءَ بِالْهُدَىٰ مِنْ عِندِهِ وَمَن تَكُونُ لَهُ عَاقِبَةُ الدَّارِ یعنی گفتگو با شما فایدهای ندارد، و روشنگری معجزات در مورد شما مفید واقع نمیگردد، و شما جز ادامه دادن به گمراهی و لجاجت و اصرار بر كفرتان چیزی را نمیپذیرید. بنابراین خداوند متعال بهتر میداند كه راهیافته و گمراه كیست، و سرانجام نیك سرای آخرت از آنچه كسی میباشد؟! إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ بیگمان ستمكاران رستگار نمیشوند. پس سرانجام نیك از آن موسی و پیروانش گردید، و آنها رستگار و كامیاب شدند، و فرعون و اطرافیانش به سرانجام بدی گرفتار آمدند.
وَقَالَ فِرْعَوْنُ و فرعون با جسارت در محضر پروردگارش، و گول زدن قوم نادان خود گفت: يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُم مِّنْ إِلَٰهٍ غَيْرِي یعنی فقط من خدا و معبود شما هستم! و اگر خدای دیگری بود از حال وی باخبر میشدم. به دوراندیشی و احتیاط كامل فرعون بنگرید كه او نگفت: «شما غیر از من خدای دیگری ندارید». بلكه گفت: «خدای دیگری را نمیشناسم»، چون فرعون نزد قومش دانا و برتر شمرده میشد و هر چه میگفت آن را حق و درست میپنداشتند، و به هر چه دستور میداد از او اطاعت میكردند. پس وقتی سخنی را گفت كه از آن احتمال را نفی كند.
پس به هامان گفت: فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ عَلَى الطِّينِ ای هامان! آتشی بر گل بیافروز، و خشتها و آجرهای محكم بساز، فَاجْعَل لِّي صَرْحًا و برای من كاخ بلندی درست كن، لَّعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَىٰ إِلَٰهِ مُوسَىٰ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ شاید خدای موسی را ببینم. و به راستی من او را از دروغگویان میپندارم، اما این گمان را ثابت میكنیم، و دروغ موسی را به شما نشان میدهیم. پس نگاه كن به جسارت بزرگ فرعون بر خدا كه هیچ انسانی چنین جسارتی نكرده است! فرعون موسی را تكذیب كرد و ادعا نمود كه او خداست، و گفت: خدایی دیگر غیر از خودش را نمیشناسد. و اسبابی را فراهم كرد تا به خدای موسی برسد، و همه این كارها را برای فریب و گولزدن انجام داد.
اما شگفتا سران و بزرگانی كه گمان میبردند آنها بزرگان حكومت و سلطنت هستند و كارهای آن را سامان میدهند چگونه فرعون عقلهایشان را به بازی، و آنها را به تمسخر و نادانی گرفت. و این به خاطر فسق و تباهكاریشان بود، چرا كه فسق و فجور تبدیل به صفت و ویژگیآنها شده، و در وجودشان ریشه دوانده بود. دینشان فاسد گردید و به دنبال آن عقلهایشان نیز فاسد شد. بار خدایا! پایداری بر مسیر ایمان را از تو میخواهیم، و از تو میطلبیم بعد از اینكه ما را هدایت نمودی دلهای ما را منحرف مگردان، و از جانب خویش رحمتی به ما عطا كن. بیگمان تو بسیار بخشنده هستی.
خداوند متعال میفرماید: وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ فرعون و لشكریانش در زمین بر بندگان خدا استكبار ورزیدند، و بدترین شكنجه و عذاب را به آنها رساندند، و در برابر پیامبران و معجزاتی كه آورده بودند استكبار ورزیدند، و آن معجزات را تكذیب كردند و ادعا نمودند كه آنچه بر آن هستند از نشانههایی كه پیامبران آوردهاند بهتر و برتر است، وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنَا لَا يُرْجَعُونَ و گمان بردند كه آنها بهسوی ما بازگردانده نمیشوند و به همین خاطر این چنین جسارت نمودند. و اگر میدانستند كه آنها بهسوی خدا باز میگردند كارهایی را كه از آنها سر میزد، انجام نمیدادند.
فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ پس وقتی كه عناد و سركشی آنها ادامه یافت، او و لشكریانش را فرو گرفتیم، فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ ۖ فَانظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ و آنان را به دریا افكندیم. بنگر كه سرانجام ستمگران چگونه شد؟! سرانجام آنها بدترین سرانجامی بود، كه عقوبت همیشگی دنیا را به دنبال داشت و به عقوبت اخروی متصل شد.
وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ و فرعون و سران دربار او را از پیشوایانی گرداندیم كه به انها اقتدا میشود و مردمانی به دنبال آنها بهسوی سرای خواری و شقاوت گام بر میدارند. وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا يُنصَرُونَ و روز قیامت از عذاب خدا نجات داده نمیشوند. پس آنها بسیار ناتوانتر از آن هستند كه عذاب را از خود دور نمایند، و به جای خدا یاور و مددكاری ندارند.
وَأَتْبَعْنَاهُمْ فِي هَٰذِهِ الدُّنْيَا لَعْنَةً و اضافه بر عقوبت و رسواییشان، لعنتی در این دنیا در عقبشان فرستادیم، نفرین میشوند و مردم از آنها به بدی یاد میكنند و آنان را مورد مذمت و نكوهش قرار میدهند و این چیزی است كه مشاهده میشود. پس آنها پیشوایان و سران نفرین شدگان دنیا هستند. وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ هُم مِّنَ الْمَقْبُوحِينَ و روز قیامت از دور داشتگان هستند و كارهایشان زشت شمرده میشود، و هم خداوند بر آنها خشمگین است، و مردم نیز از آنها متنفرند و خودشان نیز از خویشتن بیزارند.
این مـــرگ،