5. تفسیر سوره بقره - مدنی و 286 آیه است.
إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ خداوند متعال خبر ميدهد که در اين آفريدههاي بزرگ نشانههاي فراواني است. يعني نشانههايي دال بر يگانگي خداوند و الوهيت و فرمانروايي و رحمت و ساير صفاتش. اما اين نشانهها لِّقَوْمٍ يَعْقِلُونَ براي کساني هستند که عقل دارند و از عقل خود براي تفکر در آفريدهها استفاده مينمايند.
پس آدمي برحسب انديشه و عقلي که خداوند بر او ارزاني داشته است بايد از آيهها و نشانههایش بهرهمند شود و آن را با فکر و عقل و تدبيرش حلاّجي کند. پس در خَلْقِ السَّمَاوَاتِ آفرينش آسمانها و بلندي و گستردگي خورشيد و ماه و استواري آنها، و در آفرينش خورشيد و ماه و ستارگاني که خداوند براي منافع بندگان در آسمان قرار داده.
و آفرينش الْأَرْضِ زمين نيز که آن را براي مردم گهواره قرار داده تا بر آن بياسايند و از آنچه که در آن وجود دارد بهره برند و از آيات و نشانههایش عبرت بگيرند، بيانگر آن است که خداوند در «خلق» و «تدبير» منفرد بوده و از قدرت و توانايي فراواني برخوردار است. نيز بيانگر حکمت خداوند است، حکمتي که بر اساس آن اين نشانهها را محکم و زيبا آفريده و آنها را نظم دادهاست. نيز بيانگر علم خداوند و رحمت اوست، و اينکه با اين نشانهها منافع و نيازهاي آفريدهها را برطرف مينمايد.
و اين آيات بزرگترين دليل بر کمال خداوند است و اينکه او سزاوار هر نوع پرستشي ميباشد، زيرا در آفريدن، و تدبير و انجام امور بندگان يگانه و تنهاست.
وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ در پي يکديگر آمدن شب و روز به صورت هميشگي، به گونهای که هرگاه يکي برود ديگري جاي آنرا ميگيرد، و گرمي و سردي و ميانه و کوتاه و طولاني بودن، و فصلهایی که پديد ميآيند و منافع انسانها و حيوانات و همه آنچه امور با نظم و تدبيري انجام ميشود که عقلها از آن حيرانند و فرزانگان از درک آن عاجزند. اين تغييرات بر قدرت و علم و حکمت و رحمت گسترده و لطف فراگير گرداننده آن، و بر کارسازي و تدبير و عظمت و فرمانروايي او دلالت ميکند. همه اين موارد ايجاب ميکند که تنها او پرستش شود و تنها او مورد محبت و تعظيم قرار گيرد و تنها از او بيم داشت و به او اميدوار بود، و در راستاي خشنودي او تلاش نمود.
وَالْفُلْكِ الَّتِي تَجْرِي فِي الْبَحْرِ و در کشتيهايي که در دريا روان هستند. خداوند ساختن اين کشتيها را به بندگانش الهام نموده و ابزار و اسباب لازم جهت ساختن آن را در اختيار آنان قرار دادهاست. سپس درياي بيکران و بادهايي را براي شما مسخر نموده است که با آن کشتيهاي مملو از مسافر و کالاي تجاري که آدمها مصالح و منافع زندگياشان را با آن تأمين ميکنند به حرکت در ميآورد. پس چه کسي ساختن اين کشتي را به آنها الهام نمود؟ و چه کسي به آنها توانايي داد تا آن را بسازند؟ و چه کسي ابزار و اسباب ساختن کشتي را در اختيار آنان قرار داد؟ چه کسي دريا را براي آنها رام گرداند؟ و چه کسي براي ماشينهاي آبي و خشکي، سوختني را آفريده است که بوسيله آن انسانها و کالاها را حمل نمايند؟
آيا اين چيزها به طور اتفاقي درست شدهاند، يا اين مخلوق ضعيف و ناتوان که به هنگام تولد نه دانشي است و نه توانايي و قدرتي، به تنهايي آنرا ساخته و به راه انداخته است؟! مخلوقي که بدون علم و قدرت به دنيا آمده، سپس خداوند به او توانايي بخشيده، و آنچه را که ميخواست به او ياد دادهاست. آيا او رامکننده اين چيزهاست يا پروردگار واحدي که حکيم و داناست و هيچ چيزي وي را ناتوان و ضعيف نميکند و انجام هيچ کاري براي او غير ممکن نيست؟ آري! همه چيز در بر ابر ربوبيت و عظمت او سر تعظيم فرود ميآورد، و بنده ضعيف فقط جزئي از اجزاي اسباب و عواملي است که خداوند بوسيله آن عوامل، اين امور را به وجود آورده است. پس اين بيانگر رحمت خداوند و عنايت او به آفريدههايش است، و ايجاب ميکند که محبت و ترس و اميد و عبادات و کرنش و تعظيم براي او انجام شود.
وَمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّمَاءِ مِن مَّاءٍ و آن باراني است که از ابرها فرود ميآيد. فَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا و در نتيجه انواع حبوبات و گياهان را ميروياند که مورد نياز خلائق است و بدون آن نميتوانند زندگي کنند.
آيا اين بيانگر قدرت و توانايي خدايي نيست که آن را فرو فرستاده و بوسيله آن چيزهاي زيادي را از زمين بيرون آورده است؟! و آيا بيانگر رحمت و لطف او نسبت به بندگان و تهيه منافع آنها و شدت نيازمندي بندگان به خدا نيست؟!.
آري! همين امر ايجاب ميکند که خداوند معبود و خداي آنها باشد، و مردگان را زنده کند و آنها را بر اعمالشان پاداش يا کيفر دهد. وَبَثَّ فِيهَا و در مناطق مختلف زمين گسترانده است مِن كُلِّ دَابَّةٍ جنبندگان گوناگوني را، که بر قدرت و عظمت و يگانگي و فرمانروايي بزرگ او دليل ميباشند. خداوند همه اين جنبدگانِ روي زمين را براي انسان مسخّر و رام نموده است تا از آن استفاده کنند.
انسانها از گوشت بعضي از جنبدگان روي زمين استفاده ميکنند و از شير آن مينوشند، و بر بعضي از آنها سوار ميشوند، و از بعضي از آنها براي تهيه منافع و محافظت از خويشتن بهره ميبرند. و بعضي هستند که از آن عبرت و پند گرفته ميشود. خداوند هر نوع جنبندهای را در زمين پخش نموده و کفيل روزيشان است. پس هيچ جنبندهاي در روي زمين نيست مگر اينکه روزي آن بر عهده خداست و او قرارگاه و محل رفت و آمدش را ميداند.
وَتَصْرِيفِ الرِّيَاحِ و در گردش بادها و سرد و گرم شدن، و وزيدن آن بهسوی جنوب و شمال و شرق و ديگر جهات، و اينکه خداوند گاهي به وسيله آن، ابرها را به حرکت در ميآورد و گاهي بوسيله آن ابرها را به هم در ميآميزد، و گاهي بادها را ابزار تلقيح گياهان و گاهي آن را سبب بارش باران قرار ميدهد، و گاهي از شدت و زيان آن ميکاهد، و گاهي بادها موجب رحمت شده و گاهي بشارت دهنده عذاب خواهند بود.
پس چه کسي اين کارها را ميکند، و چه کسي در اين بادها منافعي براي بندگان به وديعه نهاده است؟! و چه کسي باد را مسخر نموده تا همه حيوانات با آن زنده بمانند و جسمها و درختان و دانهها و گياهان را رشد دهد؟ آري! خداوند عزيز و حکيم و مهربان که نسبت به بندگانش لطف دارد، اين بادها را مسخر نموده است. خداوندي که شايسته و سزاوار هر نوع کرنش و فروتني و محبت و پرستش است و همه بهسوی او باز خواهند گشت.
خداوند ابرها را که آب زياد با خود دارند ميان آسمان و زمين مسخّر ميسازد و به هرجا که بخواهد ميبرد و بوسيله آن شهرها و بندگان را زنده ميگرداند و تپهها و درهها را سير آب ميکند. و به هنگام نياز آب آنرا بر بندگان فرو ميفرستد، و هرگاه آب باران به آنها زيان برساند، خداوند آن را نگاه ميدارد، پس آن را از سر رحمت و لطف فرو ميفرستد و نيز از سر مهرباني و عنايت باز ميدارد. پس چقدر بزرگ است فرمانروايي و قدرت او! و چقدر احسان او فراوان و منت او مهربانانه است!.
و چقدر زشت است که بندگان از روزي وي بهره برند و با احسان او زندگي کنند، سپس اين روزي و احسان را در راه عصيان و سرپيچي از اوامر خداوند صرف نمايند؟ آيا اين دليلي بر بردباري و عفو و گذشت و لطف عظيم او نيست؟ پس در همه حال سپاس از آن خداست.
خلاصه مطلب اينکه هرگاه انسان عاقل در جهان هستي و در امور شگفتانگیز آفريدهها بيانديشد و در صنعت و دقت و الطاف و حکمتي که در آن به وديعه نهاده شده است فکر نمايد به اين نتيجه ميرسد که جهان و پديدههاي آن به حق و براي حق آفريده شدهاند، و خواهد دانست که اين مخلوقات، نشانهها و کتابهاي هدايتي هستند که انسان را بهسوی حق و يگانگي خدا راهنمايي ميکنند. و ميداند که اين پديدهها انسان را به آنچه پيامبران از روز آخرت خبر دادهاند راهنمايي ميکنند. و ميداند که اين آفريدهها تسليم فرمان خدا هستند و از خود تدبيري ندارند و نميتوانند از مدبر خود سرپيچي کنند.
پس معلوم شد که همه جهان هستي نيازمند و محتاج اوست و او از همه آفريدهها بينياز است. پس هيچ معبود و پروردگار به حقّي جز او نيست.
این مـــرگ،